Mówi się, że młodość rządzi się swoimi prawami. Motyle w brzuchu, wchodzenie w nowe relacje, popełnianie błędów to cechy przypisane do ludzi wkraczających w dorosłe życie. Ale bycie seniorem nie oznacza, że już wszystko skończone. Rozwód po. 50 jest rewolucją, a jeszcze większym wyzwaniem jest samotność, gdy po wielu latach wspólnego życia umiera nasz ukochany partner. Osoba po 50. lub 60., która ma już rodzinę, przyjaciół, wspomnienia z wielu lat wspólnego życia, wciąż ma prawo do miłości i poczucia tych przysłowiowych motyli w brzuchu. Tylko musi mieć świadomość, że wejście w nowy związek jest rewolucją nie tylko dla niej, ale też dla jej dzieci i osób, które do tej pory były częścią jej życia z innym partnerem.
WIDEO…
Życie nie zaczyna się od zera
Mam znajomą, która kilka lat temu pochowała mamę. – Informacja o śmierci mamy spadła na nas jak grom z jasnego nieba. Nie było znaków, wcześniejszych przygotowań, po prostu mama trafiła do szpitala i nad ranem dostaliśmy telefon, żeby przyjechać i się z nią pożegnać – wspomina Karolina. – To była osoba, która nas spajała, była naszą opoką. Nasza rodzina do tej pory działała jak w typowym domu – wszystkie problemy rozwiązywała mama, a tata był osobą, którą razem z siostrą kochałyśmy, ale pytałyśmy go głównie o to, gdzie jest mama. Tata to tata, wiadomo. Ale tata stał się mamą i tatą, gdy mama z dnia na dzień odeszła. I choć ja miałam już 28 lat, moja siostra 39, w tej chwili, gdy zawalił się świat, wyjątkowo potrzebowałyśmy bliskości siebie nawzajem i naszego taty – wspomina Karolina*.
Tata Karoliny stanął na wysokości zadania. Był blisko córek, pomagał im, wszyscy nawzajem się wspierali. Do czasu, gdy pod koniec kolejnego roku nagle dziewczyny dostały od niego informację, że na sylwestra przyjedzie do niego kobieta, którą poznał przez internet. Osoba, której nigdy nie poznały, o której do tej pory w ogóle nie słyszały. – Nie chodziło o to, że nie chciałyśmy, aby tata ułożył sobie życie na nowo. Chodziło o to, że martwiłyśmy się o niego, szczególnie że sam nigdy nie widział tej kobiety na oczy – tłumaczy Karolina.
Tego typu sytuacje zdarzają się częściej. Inna moja koleżanka, Patrycja, wspominała, że podobna sytuacja przytrafiła się jej tacie i jego siostrze. Ich dziadek ponownie się zakochał po śmierci babci. Dla każdego było to trudne do zaakceptowania. Zarówno w rodzinie Karoliny, jak i Patrycji, doszło do sytuacji, w której seniorzy musieli nie tylko sprostać wyzwaniom związanym z nową relacją, ale też, a może przede wszystkim wziąć odpowiedzialność za rodzinę, którą do tej pory tworzył. Bo nie da się rozgraniczyć miłości od dzieci czy przyjaciół.
- Nie można dopuścić do tego, aby nowy związek stał się powodem zniszczenia dotychczasowych więzi rodzinnych. Nikt przecież nie zaczyna nowego życia od zera – tłumaczy Małgorzata Bohosiewicz-Suchoń, prawniczka, mediatorka rodzinna, interwentka kryzysowa, założycielka Instytutu Wsparcia i Rozwoju Rodziny w Warszawie. – Za każdym człowiekiem stoi historia, dzieci, wnuki, wspólne wspomnienia, święta i rodzinne rytuały. Nowa relacja nie powinna oznaczać konieczności przekreślenia tego wszystkiego. Z perspektywy mediatora rodzinnego najważniejsze jest, aby dorośli uczestnicy mediacji rodzinnej zaczęli od siebie i uczciwie odpowiedzieli na pytanie: czego chcę, na co jestem gotowy i jakie miejsce nowa osoba ma zajmować w moim życiu? Kolejną ważną kwestią jest tempo. Nowego związku nie trzeba od razu ogłaszać całemu światu, ale nie warto również budować go w atmosferze tajemnicy. Potrzebne są: szczerość, spokojna rozmowa i czas na oswojenie się ze zmianą. Szczególnie delikatna jest sytuacja, gdy nowy związek pojawia się po śmierci współmałżonka. Trzeba pamiętać, że nowa osoba nie zastępuje zmarłego rodzica ani nie powinna konkurować z jego pamięcią. Miłość do kogoś, kto odszedł i pragnienie zbudowania nowej relacji mogą istnieć obok siebie.
Istnieje spora różnica między osobami po rozwodzie a wdowcami. Oczywiście w każdej z tych sytuacji niezwykle ważne jest zadbanie o uczucia dzieci i innych członków rodziny oraz stopniowe oswajanie z nową sytuacją. Jednak w przypadku rodzin, w których doszło do śmierci drugiego rodzica, do głosu dochodzą jeszcze emocje związane z żałobą i chęcią zachowania pamięci po zmarłym.
Żałoba nie ma terminu zakończenia
- Po śmierci rodzica szczególnie silna może być potrzeba ochrony pamięci o zmarłym. Dziecko może odbierać nową relację jako zagrożenie dla tej pamięci, jakby zaakceptowanie nowego partnera oznaczało zdradę osoby, która odeszła. Żałoba nie ma określonego terminu zakończenia i u każdego przebiega inaczej – podkreśla mediatorka. - Po rozwodzie sytuacja bywa inna. Dziecko może odczuwać złość, rozczarowanie, poczucie krzywdy, a niekiedy nadal żywić nadzieję na powrót rodziców do siebie. Może też pozostawać w konflikcie lojalnościowym, obawiając się, że akceptacja nowego partnera jednego z rodziców zostanie odebrana przez drugiego jako opowiedzenie się po czyjejś stronie. Nie ma jednej recepty na te sytuacje. Ważne jest, aby rodzic nie oczekiwał natychmiastowej akceptacji sytuacji, ale jednocześnie nie rezygnował z prawa do własnego szczęścia. Dziecko ma prawo do swoich emocji, natomiast nie powinno być obciążane odpowiedzialnością za decyzje uczuciowe dorosłych.
Oczywiście należy podkreślić to, że każdy ma prawo do miłości. Osoby, które są po rozstaniu lub straciły partnera i mają dorosłe dzieci, często czują się samotne. To naturalna kolej rzeczy, ponieważ dzieci nigdy nie zastąpią mu drugiej połówki i nie mogą też same „matkować” mamie czy tacie.
- Przede wszystkim warto pamiętać, że prawo do bliskości, miłości i szczęścia nie ma daty ważności ani ograniczenia wiekowego – podkreśla Małgorzata Bohosiewicz-Suchoń.
Każda decyzja rodzica powinna wiązać się jednak również z poszanowaniem uczuć dziecka. I tu kluczowe są trzy elementy, które wskazuje mediatorka, a mogą okazać się kluczowe w stopniowym przyzwyczajaniu bliskich do nowej sytuacji: tempo, szczerość i komunikacja.
Tempo, szczerość, komunikacja
Najpierw warto podkreślić jedną rzecz – może się zdarzyć, że nowy partner mamy lub taty zachowuje się w sposób, w którym wzbudza uzasadnione wątpliwości dzieci. Jeżeli jednak stara się nawiązać z nimi kontakt, jest otwarty na zbudowanie z nimi jakiegoś rodzaju więzi, wówczas duża rola tkwi w samym rodzicu, który musi stworzyć podłoże do zbudowania takiej relacji.
- Rodzina jest systemem naczyń połączonych. Kiedy zmienia się sytuacja jednej osoby, pozostali również muszą odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Dorosłe dzieci przyzwyczajają się do określonego sposobu funkcjonowania rodziców. Mają swoje wyobrażenie o tym, jak będą wyglądały ważne rodzinne rytuały np. święta, spotkania rodzinne, wspólne wyjazdy czy opieka nad rodzicami w przyszłości. Pojawienie się nowego partnera burzy dotychczasowy porządek – tłumaczy mediatorka. – Rodzic, który wchodzi w nowy związek, ponosi szczególną odpowiedzialność za sposób przeprowadzenia tej zmiany. To on powinien zadbać o odpowiednie tempo, szczerość i komunikację. Nie powinien stawiać dzieci przed faktem dokonanym ani oczekiwać, że natychmiast zaakceptują nową osobę. Nie może też czynić z nich sędziów własnego życia uczuciowego. Nowy partner powinien wykazać się empatią, cierpliwością i szacunkiem dla istniejących więzi. Nie powinien próbować zajmować miejsca nieobecnego rodzica, narzucać swoich zasad ani ingerować w relacje rodzinne, do których nie został zaproszony.
Szczególnie trudne może to być w relacjach, w których więzi rodzinne są bardzo bliskie. Dzieci mogą potrzebować czasu na przyzwyczajenie się do nowej sytuacji. Naturalne jest też to, że na początku będą sceptyczne do nowego partnera rodzica. Tu kluczowa jest szczerość, próba przedstawienia spraw po kolei i rozmowa o emocjach. Najgorsze, co można zrobić na początku, to kłamstwo i stawianie dzieci przed faktem dokonanym.
- Dzieci, zwłaszcza dorosłe, również mają odpowiedzialność za sposób komunikowania swoich emocji i zastrzeżeń. Mają prawo nie akceptować nowego partnera od razu, ale nie powinny wykorzystywać swoich uczuć do kontrolowania życia rodzica. W mediacji często powtarzam, że nie możemy zmusić drugiej osoby do określonych uczuć, możemy natomiast rozmawiać o zachowaniach, granicach i wzajemnym szacunku. To właśnie od tego warto zacząć budowanie nowych relacji – podkreśla Małgorzata Bohosiewicz.
Nie chodzi o pozwolenie, tylko uszanowanie uczuć
I właśnie to jest podstawą każdych mediacji – czy to małżonków w trakcie rozwodu, czy rodziców walczących o prawa do opieki nad dzieckiem, czy ostatecznie dorosłych dzieci z rodzicami, którzy próbują ułożyć sobie życie na nowo. Jeżeli jesteśmy rodziną, powinniśmy nawzajem dbać o swoje uczucia. Najpierw postawmy się na miejscu tej osoby. Jeżeli rodzic wymaga, że dziecko uszanuje jego uczucia związane z rozpoczęciem nowego związku, sam powinien spróbować zrozumieć, co może czuć dorosłe dziecko, które niedawno straciło rodzica, a dziś mierzy się z rewolucją w rodzinie. I odwrotnie. Dziecko musi pamiętać, że nie może oczekiwać od rodzica samotności do końca życia, bo to po prostu nie w porządku.
- Najlepiej zacząć od spokojnej, bezpośredniej rozmowy. Warto wybrać odpowiedni moment, porozmawiać bez udziału dalszej rodziny, podczas świątecznego spotkania czy rodzinnej uroczystości. Nie należy organizować pierwszego spotkania z nowym partnerem w atmosferze presji i oczekiwania na natychmiastową akceptację. Takie podejście jest praktycznie skazane na niepowodzenie. Można powiedzieć: „Poznałam kogoś, kto stał się dla mnie ważny. Chciałabym, żebyście o tym wiedzieli. Nasza relacja niczego nie zmienia w tym, jak bardzo jesteście dla mnie ważni” – tłumaczy mediatorka. - Nie pytamy dzieci o pozwolenie na związek, ponieważ decyzja o życiu uczuciowym należy do dorosłego człowieka. Dajemy im jednak przestrzeń do zadawania pytań, wyrażania obaw i stopniowego poznawania nowej osoby.
I warto wtedy umieć zmierzyć się z trudnymi pytaniami. Bo nowa sytuacja dla nikogo nie będzie łatwa. Szczególnie dla osób, które jakiś czas temu straciły rodzica. Jeżeli otwarcie mówią: „To za wcześnie”, warto zastanowić się, co to dokładnie oznacza. Z reguły nie wynika to z niechęci dziecka wobec nowego partnera, tylko z obawy o pamięć o zmarłym rodzicu, a także o dotychczasowy porządek w rodzinie.
- Kiedy dziecko mówi: „To za wcześnie”, może w rzeczywistości komunikować: „Boję się, że zapomnisz o mamie”, „Nie chcę stracić taty” albo „Nie wiem, jakie będzie teraz moje miejsce w rodzinie”. Takie komunikaty to swojego rodzaju szyfr. Warto się zabrać za jego rozpracowanie, dojście do tego, co jest rzeczywistą i konkretną obawą. Tutaj jedynym mądrym rozwiązaniem to dobra komunikacja i poprzez wzajemny i szczery dialog tłumaczenie sobie nawzajem co realnie ta zmiana wniesie we wzajemnych relacjach – podkreśla Małgosia Bohosiewicz.
I to dotyczy zarówno osób po stracie, jak i dzieci, które musiały zmierzyć się z rozwodem rodziców. Bo ostatecznie tu nie chodzi o złą wolę, tylko o uczucia i emocje, które są szczere. I świadczą o zażyłości dzieci z rodzicem oraz ich trosce o niego.
* Imiona moich bohaterek zostały zmienione na ich prośbę o zachowanie anonimowości.
Małgorzata Bohosiewicz-Suchoń: absolwentka Wydziału Prawa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Studiów Menedżerskich na Uniwersytecie Warszawskim oraz studiów podyplomowych na Uniwersytecie SWPS w Katowicach w zakresie Pomocy Psychologicznej i Interwencji Systemowych w Rodzinie (interwent kryzysowy), mediator z ponad 27-letnim doświadczeniem w mediacjach: nieletnich, rodzinnych, cywilnych i gospodarczych.Stała Mediatorka przy czterech Sądach Okręgowych w Polsce. Specjalista ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie - Certyfikacja Pierwszego Stopnia. Od 2020 roku Mediatorka Sądu Polubownego przy Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) oraz Mediatorka w postępowaniach dotyczących skarg na brak dostępności z listy Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).
Prezes Zarządu i założycielka Instytutu Wsparcia i Rozwoju Rodziny Sp. z o.o. w Warszawie oraz właścicielka Kancelarii Mediacyjnej „Skuteczne Mediacje”. Współpracowniczka Komitetu Ochrony Praw Dziecka w Warszawie oraz Fundacji ITAKA. Członkini Komisji Rewizyjnej Komitetu Ochrony Praw Dziecka w Warszawie.Od 2021 roku Koordynator Projektu „Standardy Pomocy Dziecku w Sytuacji Rozstania Rodziców” realizowanego przez Komitet Ochrony Praw Dziecka, współtwórczyni i współrealizatorka programu „Akademia Dobrego Rozstania” Komitetu Ochrony Praw Dziecka w Warszawie. Członkini Kapituły I-szej edycji konkursu „Kancelaria Przyjazna Dziecku”.Od 2022 roku aktywna współpracowniczka Centrum Wsparcia i Mediacji Fundacji ITAKA.Od 2023 roku menedżer międzynarodowego projektu „Zapobieganie formom przemocy i nadużyć prowadzących do zaginięcia dzieci lub ich skutków oraz propagowanie prawa dzieci do wolności od przemocy” realizowanego przez Fundację Itaka oraz Federację MCE - Missing Children Europe.Aktywnie zaangażowana w pomoc uchodźcom wojennym z Ukrainy, ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia dzieci i młodzieży, w tym w projektach FDDS realizowanych w okresie 03/2022–08/2023 „Program Wsparcia i Pomocy dla Dzieci i ich Opiekunów z Ukrainy.”
Czytaj także:
- Nie ma silnej więzi matki z córką bez kryzysu. "Kryzys jest wyzwaniem i szansą"
- Babcia to wsparcie, a nie darmowy serwis 24/7. Mediatorka wskazuje, jak stawiać granice dorosłym dzieciom
- „Matka kontrolująca” czy „matka kochająca”? OZSS to nie teatr, ale łatwo wypaść niewiarygodnie