– Na początku chciałabym zatrzymać się przy samym określeniu „osoba wysokofunkcjonująca”, ponieważ może być ono mylące, a w niektórych sytuacjach wręcz szkodliwe. Sugeruje, że ktoś funkcjonuje dobrze. Tymczasem opisuje wyłącznie to, co widać z zewnątrz, czyli zadania są wykonane, dom działa, praca idzie do przodu, nikt się nie skarży, ale nie mówi nic o tym, ile to taką osobę kosztuje. A w przypadku osób, o których rozmawiamy, koszt bywa bardzo wysoki. To, co otoczenie odbiera jako sprawność, jest często pozorem utrzymywanym dużym wysiłkiem. Taka osoba nie tyle dobrze funkcjonuje, ile dobrze ukrywa, że funkcjonuje coraz gorzej. Dlatego wolę mówić o osobach przeciążonych maskujących swoje trudności – wyjaśnia Agnieszka Siedler.
WIDEO…
Łatka kogoś, kto ze wszystkim doskonale sobie radzi, niesie ze sobą poważne konsekwencje. Bliscy i współpracownicy od razu zakładają, że wsparcie nie jest potrzebne, a sama kobieta zaczyna wierzyć we własną niezniszczalność i dokręca sobie śrubę jeszcze mocniej. Gdy w końcu próbuje zasygnalizować problem, często odbija się od ściany niewiedzy i braku zrozumienia.
– To jest właśnie ta fasada, która paradoksalnie działa przeciwko tej osobie. Wszystko jest OK na zewnątrz, więc otoczenie nie widzi żadnego powodu, żeby zapytać się o jej samopoczucie, o to, czy nie potrzebuje wsparcia lub pomocy. Co więcej, czasem ta sprawność bywa „nagradzana” kolejnymi zadaniami. Ktoś, kto zawsze daje radę, dostaje więcej do zrobienia, a nie mniej – dodaje ekspertka.
Przeżywamy tę presję na dwóch poziomach:
Zewnętrznym: gdy otoczenie nakłada na nas kolejne obowiązki, zakładając, że skoro „wszystko ogarniamy”, to poradzimy sobie z każdym dodatkowym wyzwaniem.
Wewnętrznym: gdy zacieramy granicę między zwykłym zmęczeniem a głębokim wyczerpaniem. Mózg przyzwyczaja się do stałego stanu mobilizacji i zaczyna traktować go jako nową normę.
– Jeżeli ktoś od lat żyje w stanie ciągłej mobilizacji, ten stan staje się dla niego punktem odniesienia. Już nie pamięta, jak to jest nie być przeciążonym. Zmęczenie, które dla innej osoby byłoby sygnałem ostrzegawczym, dla niej jest po prostu normalnym, kolejnym dniem – zauważa psycholożka.
Gdy organizm krzyczy, a Ty dalej uśmiechasz się przez łzy
Dlaczego jedna kobieta potrafi odpuścić i powiedzieć „stop”, a inna za wszelką cenę ciągnie ten wózek aż do fizycznego załamania? Odpowiedź kryje się w utrwalonych schematach i poczuciu tożsamości. Dla wielu kobiet radzenie sobie ze wszystkim stało się fundamentem własnej wartości.
– Bardzo trudne jest wyjście z tego stanu, ponieważ u części osób na tym opiera się ich poczucie wartości – na ogarnianiu wszystkiego, radzeniu sobie. Budują tak swoją tożsamość. Przyznanie, że nie daję rady, wydaje się wtedy porażką – tłumaczy Agnieszka Siedler.
Aby wytrzymać to szalone tempo, uczymy się ignorować podstawowe potrzeby. Odsuwamy na bok zmęczenie, ból, głód czy potrzebę snu. Ta umiejętność bywa przydatna na krótką metę, ale w dłuższej perspektywie staje się groźna dla zdrowia.
– Na początku zwykle pierwsze pojawiają się sygnały fizyczne i poznawcze, bo emocje łatwiej ukrywać i kontrolować. Sen przestaje regenerować, pojawia się natłok myśli. Mogą zacząć pojawiać się dolegliwości psychosomatyczne bez wyraźnej przyczyny, bóle głowy, napięcie. Zaczynają pojawiać się drobne błędy, zapominanie, bo coraz więcej uwagi trzeba poświęcać temu, żeby utrzymać wszystko w ryzach. Znika poczucie przyjemności – ale można dalej sprawiać pozory zadowolenia, uśmiechać się – przestrzega ekspertka.
Wykonanie tych samych zadań wymaga z czasem dwukrotnie więcej energii, choć efekt końcowy z zewnątrz wygląda bez zarzutu. To pułapka: koszt psychiczny i fizyczny rośnie drastycznie, a otoczenie nie zauważa żadnej zmiany.
Lęk, że bez Ciebie wszystko się posypie
Najtrudniejszy moment nadchodzi wtedy, gdy przekonanie „beze mnie wszystko się zawali” staje się samospełniającą się przepowiednią. Kobiety ,,wysokofunkcjonujące'' latami przyzwyczajają bliskich i współpracowników do tego, że można na nich polegać bez żadnych limitów. Wyręczają innych, a potem wpadają w sieć własnej niezastępowalności.
W przypadku kobiet ten mechanizm dodatkowo wzmacnia wychowanie. Od małego słyszymy, że mamy być pomocne, grzeczne i odpowiedzialne. Dorosła kobieta, która odkłada obowiązki na bok, by po prostu odpocząć, wciąż bywa oceniana surowo.
– Badania pokazują, że samo stawianie sobie wysokich wymagań nie jest szczególnie groźne, jednak groźny jest lęk przed tym, że się nie sprosta, i uzależnianie poczucia własnej wartości od tego, czy inni będą zadowoleni. Właśnie ten wymiar perfekcjonizmu, takie perfekcjonistyczne obawy, wyraźnie wiąże się z wypaleniem, podczas gdy samo dążenie do wysokich standardów już nie. Wyczerpujący jest ten lęk przed tym, że mogę zawieść innych – wskazuje Agnieszka Siedler.
Odpoczynek zaczyna być wtedy traktowany nie jako naturalna potrzeba biologiczna, ale jako zaniedbanie obowiązków i powód do poczucia winy.
Jak zacząć odzyskiwać siebie?
Standardowe rady typu „zadbaj o siebie” albo „idź na masaż” u osób głęboko wypalonych po prostu nie działają. Taka osoba nie ma już zasobów na organizowanie kolejnych zadań – nawet jeśli miałyby prowadzić do polepszenia jej stanu.
Żeby wyjść z tego paraliżu, trzeba całkowicie zmienić podejście do własnego wyczerpania:
Zauważ i nazwij problem: Zdejmowanie maski zaczyna się od powiedzenia sobie na głos: „Nie daję rady, to dla mnie za dużo”. Najważniejsze to uznać swoje przeciążenie i mu nie zaprzeczać. Dopóki nikt w Twoim otoczeniu o tym nie wie, nikt nie będzie w stanie Cię odciążyć ani Ci pomóc.
Zmień definicję odpoczynku: Przestań traktować regenerację jako nagrodę. Odpoczynek na tym etapie nie jest nagrodą za wykonaną pracę – jest podstawowym warunkiem, żeby w ogóle dało się tę pracę dalej wykonywać.
Zrób jeden, niewielki krok: Nie musisz wywracać życia do góry nogami z dnia na dzień. Wybierz jedną drobną rzecz, z której dzisiaj zrezygnujesz, lub małą zmianę, która ma być krokiem do tego, żeby było łatwiej.
– Zadbanie o siebie często oznacza, że ktoś w otoczeniu będzie przez chwilę niezadowolony, bo coś, co do tej pory działało samo, przestanie działać. To nie znaczy, że robimy coś złego. To jest moment, w którym trzeba wytrzymać cudze rozczarowanie i myśleć o sobie. – podsumowuje psycholożka.
Pamiętaj: prośba o pomoc lub odpuszczenie części obowiązków to nie dowód na słabość czy porażkę. To pierwszy krok do tego, by zacząć traktować siebie z taką samą troską i empatią, jaką od lat obdarzasz wszystkich wokół.
O ekspertce:
dr Agnieszka Siedler - psycholożka i adiunktka w Instytucie Psychologii Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Specjalizuje się w diagnostyce psychologicznej neuroatypowiści oraz terapii dorosłych osób neuroatypowych. Jest certyfikowaną trenerką metod diagnostycznych ADI-R i ACIA, szkoli też specjalistów w podejściu neuroafirmatywnym.
Czytaj także:
- Rozwód, terapia, zmiana pracy. Psycholożka o tym dlaczego bardziej boimy się plotek niż własnego nieszczęścia?
- Jak prosić o podwyżkę i przestać się bać? Psycholog wyjaśnia
- „Dlaczego ona, a nie ja?” Jak opanować zazdrość po awansie współpracownika i nie zniszczyć relacji