Wiele kobiet tworzących rękodzieło przeżywa w swojej pracowni ten sam autorski koszmar. Gdy opadną pierwsze emocje, w głowie pojawia się tysiąc pytań: „Dlaczego ktoś dorabia się na mojej ciężkiej pracy?”, „Czy w sieci jestem zupełnie bezbronna?”, „Jak mam się teraz obronić?”. Tylko co zrobić w takiej sytuacji, żeby naprawdę wygrać i skutecznie ukrócić ten proceder, a nie tylko stracić nerwy? Zapytałam o to prawniczkę, która krok po kroku wyjaśnia, jak kwestię naruszeń w rękodziele reguluje prawo autorskie.

WIDEO…

player placeholder

Najpierw zimny prysznic: co tak naprawdę chroni prawo?

Kiedy widzisz u kogoś produkt łudząco podobny do Twojego, emocje biorą górę. Łatwo wtedy uznać, że każda próba zrobienia czegoś w podobnym stylu jest kradzieżą. Jednak z prawnego punktu widzenia sytuacja wygląda nieco inaczej, niż zazwyczaj myślimy w pierwszym odruchu.

– Na początku muszę zaznaczyć, że prawo autorskie nie chroni pomysłu. Jeśli ktoś zobaczy u innego twórcy szydełkowe maskotki i zacznie robić podobne, nie zawsze jest to naruszenie – tłumaczy prawniczka. – Chroniony jest konkretny, oryginalny efekt pracy: wzór, projekt czy fotografia produktu. Istotne jest nie tylko podobieństwo produktów, ale przede wszystkim to, czy doszło do przejęcia twórczych i indywidualnych elementów utworu. Samo stwierdzenie, że coś jest podobne, nie wystarczy.

Zobacz także:

Co to oznacza dla Ciebie w praktyce? Jeśli inna twórczyni zainspiruje się samą koncepcją uszycia szydełkowego liska czy stworzenia biżuterii z suszonymi kwiatami i zrobi to po swojemu – prawo jej na to pozwala. Pomysły są darmowe i leżą w przestrzeni publicznej.

Jednak granica zostaje drastycznie przekroczona wtedy, gdy doszło do przejęcia Twoich indywidualnych decyzji twórczych. Jeśli ktoś przerysował Twój autorski schemat 1:1, skopiował charakterystyczny, unikalny układ elementów, opublikował Twój autorski tutorial jako własny albo po prostu zgrał Twoje zdjęcie produktowe i wstawił do swojego sklepu – masz do czynienia z ewidentnym naruszeniem prawa.

A co z kupowaniem wzorów na Etsy i sprzedażą gotowych prac?

Wokół tego wątku na grupach dla rękodzielniczek nieustannie wybuchają gorące dyskusje: „Kupiłam schemat na maskotkę od zagranicznej autorki. Czy mogę legalnie sprzedawać maskotki uszyte na jego podstawie?”.

Warto to uporządkować w oparciu o zasadę, o której mówi prawniczka. Autorski schemat i instrukcja to konkretny efekt pracy twórczej (utwór). Kiedy go kupujesz, nabywasz prawo do korzystania z tej instrukcji, ale nie stajesz się właścicielką praw autorskich do samego projektu – nie wolno Ci więc odprzedawać samego pliku PDF ani wrzucać go na darmowe grupy.

Z kolei przedmioty wykonane własnoręcznie na podstawie tego wzoru są osobnymi egzemplarzami. Większość autorek wzorów w branży rękodzielniczej zgadza się na sprzedaż gotowych prac wykonanych na podstawie ich schematów (często prosząc jedynie o oznaczenie autorki projektu w opisie). Czym innym jest jednak uczciwa sprzedaż gotowej pracy uszytej własnymi rękami, a czym innym bezprawne kopiowanie samych instrukcji czy kradzież zdjęć wzorcowych od autorki – to drugie zawsze stanowi złamanie prawa.

Zabezpiecz dowody, zanim poniosą Cię emocje

Pierwszy odruch skrzywdzonego twórcy jest niemal zawsze taki sam: napisać do naruszyciela ostrego maila z pretensjami albo od razu opublikować emocjonalny post ostrzegawczy na Facebooku czy Instagramie. Radca prawnyostrzega: to częsty i poważny błąd.

Jeśli ostrzeżesz drugą stronę zbyt szybko, osoba ta w popłochu usunie wpis z sieci, skasuje ofertę ze sklepu, a Ciebie zablokuje. W efekcie zostaniesz z poczuciem niesprawiedliwości, ale bez jakichkolwiek dowodów, które pozwoliłyby Ci czegokolwiek dochodzić.

– Pierwszy krok w takim przypadku to zabezpieczenie dowodów – radzi radca prawny. – Warto zrobić zrzuty ekranu z widocznym adresem strony i datą, zapisać linki, zachować pliki źródłowe w oryginalnej rozdzielczości, a także zgromadzić dowody potwierdzające nasze autorstwo.

Dobrą praktyką jest skorzystanie z protokołu otwarcia strony internetowej u notariusza. Zyskujemy oficjalny dokument urzędowy, że pod danych adresem URL w danym dniu i godzinie, były opublikowane treści naruszające prawa autorskie – dodaje radca prawny.

Zanim podejmiesz jakikolwiek kontakt z naruszycielem, stwórz na komputerze specjalny folder. Zgraj do niego:

Pełne zrzuty ekranu czytelnie pokazujące kradzioną ofertę, post lub zdjęcie (z widocznym adresem URL i datą).

Twoje oryginalne pliki ze zdjęciami w najwyższej rozdzielczości (zawierają tzw. metadane EXIF z aparatu lub telefonu, które jasno pokazują datę i godzinę wykonania zdjęcia).

>Wszelkie szkice, wersje robocze projektów czy dowody wcześniejszej publikacji wzoru w sieci, które bezsprzecznie potwierdzają, że to Ty jesteś pierwszą autorką.

Działaj przez platformy internetowe

Gdy komplet dowodów leży już bezpiecznie na Twoim dysku, czas zacząć działać. Dobra wiadomość jest taka, że walka o swoje prawa wcale nie musi oznaczać natychmiastowego zakładania sprawy w sądzie i wydawania majątku na prawników. Zaczynamy od ścieżki najszybszej i najbardziej dostępnej.

– Równolegle możemy wysłać zgłoszenie do platformy internetowej, na której doszło do naruszenia. Allegro, Etsy czy Facebook mają formularze do zgłaszania naruszeń, a zgłoszenie często kończy się usunięciem treści w kilka dni – wskazuje ekspertka.

Duże serwisy sprzedażowe i portale społecznościowe bardzo poważnie traktują kwestie własności intelektualnej, bo same wolą uniknąć odpowiedzialności prawnej. Wystarczy wypełnić oficjalny formularz zgłoszeniowy (tzw. zgłoszenie DMCA lub procedurę Notice and Takedown), dołączyć przygotowane wcześniej dowody i wskazać link do swojego oryginału. W zdecydowanej większości przypadków skopiowana oferta lub kradzione zdjęcie znikają z portalu w ciągu zaledwie kilku dni.

Przedsądowe wezwanie do zapłaty, gdy platforma to za mało

Co zrobić w sytuacji, gdy naruszyciel działa na własnej stronie internetowej, nie reaguje na prośby, albo gdy z powodu jego działań poniosłaś realne straty finansowe (np. ktoś wygenerował spore zyski na sprzedaży Twojego projektu)? Wtedy wchodzimy na drogę formalną.

– Możemy też wysłać do naruszyciela przedsądowe wezwanie do zaniechania naruszeń, w którym możemy zażądać usunięcia skopiowanych treści, zapłaty wynagrodzenia lub przeprosin o określonej treści – wyjaśnia radca prawny. – Ustawa pozwala twórcy dochodzić podwójnego wynagrodzenia, które byłoby mu należne, gdyby udzielił zgody na korzystanie z jego utworu. Jeśli w ten sposób niewiele wskóramy, pozostaje droga sądowa.

To niezwykle potężny oręż w rękach twórcy. Podwójne wynagrodzenie oznacza, że jeśli Twoja licencja na wzór lub stawka za komercyjne wykorzystanie zdjęcia wynosi np. 500 zł, to w wezwaniu możesz zażądać od naruszyciela kwoty 1000 zł z tytułu bezprawnego korzystania z Twojego utworu. Większość osób, gdy dostaje oficjalne pismo polecone ze zsumowaną kwotą do zapłaty i widmem procesu sądowego, natychmiast wycofuje się z naruszeń i szuka polubownego rozwiązania.

Lekcja na przyszłość: chłodny umysł to Twoja najlepsza tarcza

Ochrona własnej twórczości nie jest wyrazem złośliwości, pieniactwa czy „robienia afery o nic”. To absolutnie podstawowy element prowadzenia każdej marki rękodzielniczej. Nie musisz przyglądać się biernie, jak ktoś bezczelnie dorabia się na Twoim trudzie, talencie i nieprzespanych nocach.

Zapamiętaj jedną prostą zasadę na przyszłość: kiedy widzisz naruszenie, odkładasz emocje na bok. Najpierw cicho robisz skrupulatne dowody na komputerze, potem zgłaszasz sprawę na platformie lub wysyłasz oficjalne pismo, a drogę sądową zostawiasz jako ostateczność. Z taką wiedzą i odpowiednim przygotowaniem Twoja twórczość w sieci będzie naprawdę bezpieczna.


O ekspertce:

Emilia Zawisza-Kowalczyk – radca prawny, specjalistka w zakresie prawa autorskiego i własności intelektualnej. Prowadzi projekt „Prawo Artysty”, w ramach którego popularyzuje wiedzę prawną i buduje świadomość prawną wśród twórców i przedstawicieli branż kreatywnych, w szczególności muzyków, rękodzielników i ilustratorów. Dzieli się wiedzą również na Instagramie (@prawoartysty), a w ramach praktyki zawodowej doradza w zakresie umów, ochrony własności intelektualnej oraz prawnych aspektów działalności artystycznej i kreatywnej.


Czytaj także: