Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach język inkluzywny potrafi sprawiać trudności. Podczas Campusu Polska Przyszłości ministra edukacji Barbara Nowacka, próbując określić swoją podwójną rolę na wydarzeniu, nagle zacięła się w pół słowa: „Jestem w dziwnej roli bycia gościnią i bycia... gospodarką?”. Gdy prowadząca podpowiedziała najprostszy feminatyw - gospodynią - polityczka odrzuciła go z ripostą, że nie chodzi o prostą odmianę, lecz o „zachowanie formy sprawczej”.

WIDEO…

player placeholder

Czy była to zwykła trema, nagła luka w pamięci czy językowy odruch pod wpływem stresu? Z pewnością chwilowe potknięcie słowne na scenie zdarza się każdemu. Jednak słowa o „zachowaniu formy sprawczej” otwierają pole do interpretacji: dlaczego w języku nowoczesnej emancypacji słowo tak proste i zakorzenione w polszczyźnie jak „gospodyni” zaczyna wywoływać opór?

Prestiż kontra tradycja. Skąd bierze się opór?

Można postawić hipotezę, że ta sytuacja obnaża głębsze napięcie, jakie istnieje we współczesnym dyskursie równościowym. Walcząc o feminatywy, środowiska progresywne dążą do przywrócenia kobietom widzialności w przestrzeni publicznej. Jednak w praktyce okazuje się, że feminatyw feminatywowi nierówny.

Zobacz także:
speed friending
7 minut i zmiana partnerki. Tak dziś kobiety szukają... przyjaciółek. Poszłam na speed friending

W ostatnich latach żeńskie nazwy stanowisk stały się w pewnych kręgach swoistą walutą statusu. Z determinacją walczy się o wyraziste, nowoczesne formy, jak architektka, prezeska czy ministra, ponieważ odnoszą się one do ról kojarzonych z władzą, sukcesem i awansem społecznym. Tymczasem polszczyzna ma od stuleci w pełni poprawny, osadzony w systemie słowotwórczym feminatyw od słowa gospodarz - jest nim właśnie gospodyni.

Dlaczego więc tradycyjna gospodyni mogła wydać się rozmówczyniom słowem niewystarczająco „sprawczym”? Prawdopodobnie dlatego, że w świadomości społecznej słowo to obrosło skojarzeniami z wiejską zagrodą, kołem gospodyń albo niewidzialną pracą w domu. W efekcie pojawia się ciekawy paradoks: próbując nadać kobiecej roli jak największą wagę, ucieka się od słów naturalnie żeńskich, bo te staromodne kojarzą się z rolami pozbawionymi rynkowego prestiżu. To nie polszczyzna ma problem ze słowem „gospodyni”, to my zaczęliśmy różnicować żeńskie formy pod kątem ich społecznego statusu.

Niuanse Rady Języka Polskiego

Szukanie na siłę nowej formy staje się tym bardziej wyraziste, gdy przyjrzymy się oficjalnemu stanowisku Rady Języka Polskiego z 2019 roku. Zapisy RJP są znacznie bardziej powściągliwe, niż przedstawiają to zarówno gorący zwolennicy, jak i zacięci przeciwnicy zmian językowych.

Językoznawcy z PAN opowiadają się co prawda za dążeniem do symetrii rodzajowej, ale nie tworzą uniwersalnego szablonu. Rada wyraźnie wskazuje, że przyrostki żeńskie mają różną historię i status. Co ciekawe, RJP zaznacza wprost, że tworzenie nazw żeńskich jedynie przez zmianę końcówki fleksyjnej - jak właśnie ministra czy doktora - nie jest dla polskiego systemu słowotwórczego rozwiązaniem typowym. Językoznawcy przypominają, że naturalniejszy jest model przyrostkowy (np.doktorka) oraz wyrazisty, w pełni polski przyrostek -ini/yni - dający dokładnie takie formy jak władczyni, gościni czy właśnie gospodyni.

Rada podkreśla przy tym kluczową zasadę: w polszczyźnie wciąż istnieje przestrzeń dla różnych wyborów, w tym tradycyjnych konstrukcji typu „pani doktor”, a ostateczne prawo do stosowania nazw żeńskich należy do samych mówiących. Polszczyzna posiada gotowe, bogate narzędzia słowotwórcze, ale pogoń za idealną symetrią bywa tak skomplikowana, że potyka się o własne nogi.

Zderzenie z rzeczywistością. Co mówią badania SWPS?

Ciekawy wgląd w to zjawisko dają badania Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS, przeprowadzone przez Magdę Leszko i prof. Magdalenę Formanowicz.

Wyniki uzyskane w dwóch etapach pokazują, że formy żeńskie wcale nie są dla Polek oczywistym wyborem. Zaledwie co trzecia pracująca kobieta opisuje swoją rolę w pracy za pomocą feminatywów, zdecydowana większość woli pozostać przy formach męskich.

Szczególnie wymowny jest fakt, że kobiety zaczynające pracę zawodową częściej rezygnowały z form żeńskich na rzecz męskich.Tymczasem wśród kobiet nieaktywnych zawodowo feminatywów używało ponad dwa razy więcej badanych (ponad 63 proc.).

Autorki badania stawiają sprawę jasno: na rynku pracy wciąż żywa jest obawa, że żeńska nazwa stanowiska obniży postrzegany profesjonalizm lub wywoła negatywne skojarzenia. O ile dobrze znane słowa, jak studentka czy emerytka, nie budzą oporów, o tyle przy nazwach zawodowych pojawia się znaczna ostrożność.

Czas na prawdziwą dojrzałość

Gdy połączymy te kropki, incydent ze sceny, stanowisko Rady Języka Polskiego oraz wnioski psycholożek ze SWPS,  wyłania się obraz sytuacji znacznie bardziej złożony niż zwykła wojna polsko-polska o słowa.

Problem z językiem inkluzywnym polega na tym, że teoria często mija się z psychologią społeczną. Z jednej strony w relacjach zawodowych kobiety wciąż ostrożnie dawkują formy żeńskie z obawy przed utratą profesjonalnego statusu. Z drugiej strony, gdy polityczki próbują budować wrażenie absolutnej sprawczości, uciekają od wyrazów zakorzenionych i tradycyjnych, byle tylko nie skojarzyć się ze skromną rolą domową.

O prawdziwej sile emancypacji nie świadczy sztuczne poszukiwanie neologizmów tam, gdzie język od dawna oferuje nam dobrze znane formy. Prawdziwa dojrzałość polega na braku lęku przed własnym językiem. Kobieta posiadająca autorytet nie musi obawiać się, że słowo gospodyni odbierze jej sprawczość, tak jak nie musi udowadniać swojej pozycji wyłącznie słowem ministra, mając do dyspozycji cały wachlarz tradycyjnych i nowoczesnych środków ekspresji. Warto przywrócić szacunek słowom, które polszczyzna dała nam dawno temu. Bez klasowych uprzedzeń, bez lęku o utratę prestiżu i bez sztucznej ortodoksji.

Czytaj także: