Wczytując się w nią po latach, ze zdziwieniem odkrywamy, jak zaskakująco nowoczesną historię stworzył Prus. To mięsista, wielowymiarowa opowieść o toksycznej obsesji, wielkich pieniądzach, pnących się w górę przedsiębiorcach i klasowych ścianach, których nie da się przebić. Historia Wokulskiego i Łęckiej pulsuje emocjami, które w dojrzałym wieku odczytujemy zupełnie inaczej niż w licealnej ławce.
WIDEO…
Żeby jednak czerpać z tej lektury prawdziwą, zmysłową przyjemność, trzeba zmienić podejście do samego przedmiotu. Sposób, w jaki obcujemy z książką, dotyk szlachetnego papieru, waga tomu w dłoniach, czytelna czcionka, tworzy połowę atmosfery czytania. Na szczęście współczesny rynek wydawniczy oferuje nam edycje, które zachwycają od pierwszej do ostatniej strony.
Od prasowego odcinka do pierwszego wydania
Niewiele osób pamięta, że Lalka nie trafiała do czytelników od razu w postaci eleganckiego tomu na półce. Od 1887 do 1889 roku czytelnicy poznawali losy Stanisława Wokulskiego i Izabeli Łęckiej na łamach warszawskiego „Kuriera Codziennego”. Prus publikował powieść w odcinkach, tworząc tekst w narzuconym przez prasę pośpiechu i pod stałą presją sztywnych terminów redakcyjnych.
XIX-wieczne warszawianki czekały na poranny numer gazety z dokładnie taką samą niecierpliwością, z jaką my dziś czekamy na premierę kolejnego sezonu ulubionego serialu. Emocje sięgały takiego poziomu, że czytelnicy wysyłali do redakcji listy z błaganiami o pomyślne losy dla bohaterów, a znajomi zaczepiali Prusa na ulicy, dopytując o jutrzejszy numer. Sam pisarz wspominał po latach, że czasami czytelnicy tak mocno żywotnie reagowali na jego słowa, iż czuł się, jakby pisał tę historię na żywo, na oczach całej Warszawy.
Dopiero w 1890 roku nakładem kultowego wydawnictwa Gebethner i Wolff ukazało się pierwsze wydanie książkowe. Powieść wydano w trzech osobnych tomach z portretem autora na wstępie. Książki trafiały do czytelników w eleganckich oprawach ze złoceniami na grzbiecie. Podział na trzy części sprawiał, że nie trzeba było nosić ze sobą całej potężnej historii naraz, pojedynczy tom można było wygodnie zabrać do dorożki, na spacer po Łazienkach czy do popołudniowej herbaty.
Pierwsze wydanie z miejsca stało się literackim wydarzeniem i choć część krytyków kręciła nosem, czytelnicy przyjęli je z zachwytem. Dziś te trzy tomiki z 1890 roku stanowią absolutny biały kruk na rynku antykwarycznym, dobrze zachowane komplety osiągają ceny liczone w tysiącach złotych (w 2021 roku jeden z takich kompletów sprzedano na aukcji za 2678 euro). To dowód na to, że prawdziwy klasyk zyskuje na wartości dokładnie tak samo jak dobra sztuka.
Jakie wydania Lalki warto poznać i kupić dzisiaj?
Dziś w księgarniach, wydawnictwach i antykwariatach znajdziemy kilka edycji, które zmieniają zwykłe czytanie w wyjątkowe doświadczenie estetyczne:
- Ilustrowane wydania Antoniego Uniechowskiego (szczególnie poszukiwana edycja PIW z 1972 roku): Dostępne dziś głównie w antykwariatach i na portalach aukcyjnych. Zdaniem wielu czytelników i kolekcjonerów to najbardziej klimatyczna odsłona Lalki w historii. Lekka, piórkowa kreska Uniechowskiego dobrze oddaje czar XIX-wiecznych gorsetów, kapeluszy Izabeli Łęckiej, powozów oraz wielkomiejskiego ruchu warszawskich uliczek. Ilustracje nadają tekstowi oddechu, romantyzmu i poetyckiego szlifu. Antykwariaty często oferują te egzemplarze w unikatowych, współczesnych oprawach introligatorskich, na przykład w eleganckich półskórkach z ręcznie barwionym papierem marmurkowym.
- Kolekcjonerskie wydanie Wydawnictwa Agora (2026): Najnowsza edycja wydana przy okazji premiery filmowej z okładką i plakatem artystycznym autorstwa Andrzeja Pągowskiego. Tom liczy 864 strony, z czego 112 stron stanowi kunsztowna wkładka ze zdjęciami z planu i kadrami z filmu. Książka wydana jest w twardej, zdobionej oprawie z materiałową tasiemką-zakładką, stanowiąc świetne połączenie historii literatury z estetyką współczesnego kina.
- Kolorowa Klasyka (Wydawnictwo Greg): Opcja dla osób szukających książki pachnącej nowością. Wydana na gładkim papierze kredowym, z dużą, przejrzystą czcionką oraz stylizowanymi, barwnymi ilustracjami. To praktyczny wybór, jeśli chcesz po prostu usiąść w fotelu i cieszyć się płynnym czytaniem bez męczenia wzroku.
Czysta przyjemność dojrzałej lektury
Powrót do Lalki po latach, bez pośpiechu, z pięknie wydanym tomem w dłoniach, czytelną czcionką i dopracowanymi rysunkami, sprawia, że proza Prusa ożywa na nowo. Nagle, pozbywając się dawnej niechęci z czasów szkolnych, odkrywamy w tej historii głęboki romantyzm, subtelną ironię autora i poruszający tragizm międzyludzkich relacji.
Ekranizacje błyszczą na ekranach i szybko mijają, ale to książka trzymana w rękach pozwala naprawdę zatrzymać się w biegu. Zapach papieru, waga tomu i ładna oprawa zmieniają lekturę w mały, prywatny rytuał, pozwalając nam przenieść się do Warszawy z drugiej połowy XIX wieku na własnych warunkach.
Czytaj także:
- Izka, jak ja Cię lubię! "Lalka" Netliksa to film kobiet, które fundują nam jazdę bez trzymanki
- „Baba od polskiego” obala mity o „Lalce” i tłumaczy, jak ją czytać (i oglądać) dziś [WYWIAD]
- „Lalka” - film vs. serial. Co wiemy o obu produkcjach?
