zwyczaje wielkanocne w Polsce fot. Adobe Stock

Zwyczaje wielkanocne w Polsce - tradycje wielkanocne w różnych regionach

Niektóre zwyczaje wielkanocne w Polsce typowe są tylko dla niektórych regionów, choć śmigus dyngus to tradycja znana w całym kraju. Zobacz, skąd wzięły się polskie tradycje wielkanocne.
/ 13.02.2021 11:21
zwyczaje wielkanocne w Polsce fot. Adobe Stock

Popularne zwyczaje wielkanocne w Polsce czyli śmigus dyngus, malowanie pisanek czy święcenie jaj znane są do dziś, jednak dawne zwyczaje wielkanocne takie jak pogrzeb żuru i śledzia odchodzą w zapomnienie. Skąd wzięły się polskie tradycje wielkanocne i czy na pewno znasz je wszystkie?

Spis treści:

  1. Dawne zwyczaje wielkanocne w Polsce
  2. Współczesne zwyczaje wielkanocne

Dawne zwyczaje wielkanocne w Polsce

Podobnie jak tradycyjne potrawy wielkanocne często typowe są dla niektórych regionów Polski (jak żurek i barszcz biały), tak samo zwyczaje wielkanocne popularne były w niektórych częściach kraju.

Pogrzeb żuru i śledzia

Dawniej 40-dniowy post polegał nie tylko na rezygnacji z mięsa, lecz także wielu innych produktów, takich jak nabiał czy cukier. Można powiedzieć, że dieta ograniczała się do postnego żuru i śledzia, którego po tygodniach postu wszyscy mieli dość.

Jednym ze zwyczajów związanych z przyjściem Wielkanocy był zatem symboliczny pogrzeb żuru i śledzia - postny żur wylewano na dwór lub zakopywano w ziemi, a śledzia wieszano na drzewie. Od tej chwili można było przystąpić do szykowania prawdziwych, tłustych i słodkich przysmaków.

Tradycja ta popularna była na Kujawach, podobnie jak inny dawny wielkanocny zwyczaj: przywołówki.

Przywołówki

Zwyczaj ten zapoczątkowany w pierwszej połowie XIX wieku polegał na tym, że chłopcy wspinali się na podwyższenie (np. na dach) i wygłaszali wiersze na temat miejscowych panien. Dziś o przywołówkach pamięta się już chyba tylko w Inowrocławiu.

Wieszanie Judasza

Ten dawny wielkanocny zwyczaj, w przeciwieństwie do topienia Marzanny, ma korzenie chrześcijańskie, choć wygląda podobnie jak wiosenne rozprawianie się z kukłą.

Kukłę Judasza wykonaną ze słomy i ubraną w łachmany wieszano na wieży kościelnej, a następnie na słupie lub na drzewie i wymierzano jej sprawiedliwość. Kukłę Judasza, który wydał Jezusa na śmierć wleczono po wsi, okładano kijami, a następnie palono.

Ten zwyczaj znany był głównie na Podkarpaciu.

tradycje wielkanocne
fot. Adobe Stock

Walatka i turlanki

Te dawne zwyczaje wielkanocne dotyczą pisanek i w okrojonej formie praktykuje się je do dziś. Walatka polegała na stukaniu się pisankami - wygrywała ta osoba, której jajko pozostało nienaruszone.

Turlanki to toczenie pisanek po trawie (np. po łące o sporym nachyleniu). Zwyczaj ten miał przynieść urodzaj i popularny był głównie na wschodzie Polski.

Siuda Baba

Zwyczaj o tej osobliwie brzmiącej nazwie to nic innego jak chodzenie po wsi i zbieranie datków (popularne w podkrakowskich wsiach). Zazwyczaj to mężczyzna przebiera się za Siudą Babę (kapłankę ognia), smaruje sobie twarz węglem i wychodzi na spotkanie młodych panien.

Jej wizyta to dobra wróżba na cały przyszły rok, a usmolenie twarzy pannie zwiastuje jej szybkie zamążpójście.

Śmiergust

Jest to zwyczaj polewania wodą, jednak z odpowiednią oprawą. Kawalerowie specjalnie na tę okazję przygotowują sobie maski, a kapelusze stroją kolorową bibułą.

Ubrani w pstrokate stroje szukają panien i oblewają je wodą lub wręcz wrzucają do wanny. Ma to przynieść szczęście i powodzenie. Tradycja popularna była głównie na Śląsku, zresztą do dziś znana jest w Wilamowicach.

Emaus, czyli odpust

Dziś odbywa się coraz rzadziej, za to dawniej w Poniedziałek Wielkanocny kiermasze i odpusty odbywały się w wielu miastach. Emaus to nazwa biblijnego miasta, do którego podróżował Jezus, stąd też pochodzi nazwa odpustu.

Kurek dyngusowy

Ten dawny zwyczaj wielkanocny popularny był na wsiach. Polegał na objeżdżaniu domów z pięknie przystrojonym kogutem. Z czasem zamiast żywego ptaka na wózku wożono koguta wykonanego z gliny. 

Kawalerowie śpiewali przy tym piosenki, zbierali datki, zalecali się do panien i oczywiście oblewali je wodą. Zabawa odbywała się w Poniedziałek Wielkanocny.

Śmigus i dyngus

Dziś połączony w jedno - kiedyś były to dwa odrębne zwyczaje wielkanocne. Śmigus polegał na smaganiu łydek panien gałązkami wierzbowymi i oblewaniu wodą. Miało to zapewnić szybkie zamążpójście. Dyngus był określeniem używanym na wykupienie się od tego zwyczaju. Panna, która nie chciała zostać oblana, wykupowała się drobnym podarkiem, np. pisanką.

Wielkanoc w Polsce
fot. Adobe Stock

Pucheroki

Zwyczaj znany w Małopolsce, dziś zachowany jedynie w szczątkowej formie. Na czym polega? Otóż chłopcy w wieku szkolnym ubrani w kożuchy, wysokie czapki z bibuły, z osmolonymi twarzami wygłaszają rymowane wierszyki, wzorowane na dawnych ludowych pieśniach.

Dawniej żacy wygłaszali oracje w krakowskich kościołach, jednak stamtąd zostali przepędzeni z uwagi na niewybredne żarty. Za swoje wierszyki otrzymują drobne datki.

Rękawka

Ten dawny wielkanocny zwyczaj praktykowano na kopcu Kraka w Krakowie. Po zboczu toczono jajka, placki, owoce, które trafiały w ręce uboższej ludności.

Ten wielkanocny zwyczaj obchodzono tuż po świętach Wielkiejnocy, we wtorek.

Zwyczaje wielkanocne w Polsce znane do dziś

Współczesne zwyczaje wielkanocne to m.in. śmigus-dyngus, przygotowywanie palemek na Niedzielę Palmową czy święcenie pokarmów w Wielką Sobotę. Warto wiedzieć, że święcenie pokarmów jako zwyczaj narodziło się w VIII wieku, a w Polsce zaczęto praktykować je w wieku XIV. Co ważne, święcono dosłownie wszystko, co mogło znaleźć się na stole.

W Niedzielę Wielkanocną w całej Polsce przygotowuje się śniadanie wielkanocne. To właśnie czas, gdy w wielu domach dzieli się jajkiem lub dzieci zbijają wzajemnie swoje pisanki. Wygrywa ten, czyje jajko najdłużej zachowa całą skorupkę.

Coraz częściej rankiem dzieci znajdują w ogrodzie lub w domu ukryte drobne podarunki (najczęściej słodycze). Mówi się, że przynosi je zajączek wielkanocny.

Z pewnością nikomu nie trzeba przypominać też, czym jest zdobienie pisanek. Warto za to wspomnieć, czym różni się pisanka od kraszanki. Kraszanki popularne były zwłaszcza w północnej części Polski. Dawniej nazywane również byczkami lub malowankami. Są to jajka barwione na jeden kolor, bez wzorów i zdobień.

Tradycją wielkanocną w wielu domach nazwać można też generalne świąteczne porządki. Podobnie jak przed Bożym Narodzeniem, tak samo przed Wielkanocą sprzątamy domy, by święta miały uroczysty charakter.

Zobacz najlepsze przepisy wielkanocne:
Jajka na Wielkanoc - najlepsze pomysły
Babka wielkanocna - 20 sprawdzonych przepisów
Przepisy na mięsa wielkanocne
Idealny przepis na żurek wielkanocny