nutri score fot. Adobe Stock, Romain TALON

Paradoks skali Nutri-Score. Czy warto kierować się literowymi oznaczeniami podczas zakupów?

Nutri-Score to skala mająca ułatwić konsumentom wybór zdrowszych i bardziej odżywczych produktów bez konieczności analizy etykiet. Nutri-Score opiera się na kalkulacji zawartości składników uznanych za prozdrowotne (np. błonnika) i szkodliwe (np. sól, tłuszcz nasycony). Skala Nutri-Socre ma jednak sporo wad i może prowadzić do złych wyborów konsumenckich, jeśli nie zrozumiesz jak ją stosować.
/ 23.05.2022 08:45
nutri score fot. Adobe Stock, Romain TALON

Nutri-Score, czyli kolorowe litery, które coraz częściej można zobaczyć na etykietach produktów spożywczych, mają ułatwić ci wybranie w sklepie zdrowego artykułu. Żeby umiejętnie i przydatnie korzystać z tych oznaczeń, potrzebujesz kilku ważnych informacji o tworzeniu i ograniczeniach tego systemu. Wielu ekspertów bardzo go krytykuje.

Spis treści:

  1. Co to jest Nutri-Score?
  2. Znaczenie liter A, B, C, D, E w Nutri-Score
  3. Wady i zalety systemu Nutri-Score
  4. Paradoks i problemy z Nutri-Score
  5. Jak mądrze korzystać ze skali Nutri-Score?
  6. Nutri-Score: przykłady

Co to jest Nutri-Score?

Nutri-Score to system znakowania żywności FOP, który jest próbą ułatwienia i uproszczenia odczytu wartości odżywczej i przydatności zdrowotnej żywności. Opracowany został on przez francuskich naukowców we współpracy z Agencją ds. Żywności, Środowiska, Bezpieczeństwa i Higieny Pracy oraz Radą ds. Zdrowia Publiczengo.

Skala Nutri-Score ocenia wartość żywieniową produktu grupując żywność w skali od A do E, lub inaczej od koloru ziemnozielonego do ciemnoczerwonego. Produkty oznaczone literą A są w założeniu systemu pożądane w diecie. Produkty oznaczone literą E powinny być ograniczane, gdyż ich wartość odżywcza jest mniej pożądana. Dokładny Nutri-Score oblicza algorytm.

W obliczeniach Nutri-Score za pożądane składniki pokarmowe uznaje się:

  • białko,
  • błonnik,
  • obecność warzyw i owoców,
  • obecność orzechów,
  • obecność zdrowszych olejów tj. rzepakowego, z orzechów włoskich i oliwy z oliwek.
  • obecność roślin strączkowych.

Za mniej pożądane składniki, które obniżają ocenę danego produktu, uznano:

  • energię,
  • nasycone kwasy tłuszczowe,
  • cukier,
  • sól.

Wynik punktowy otrzymuje się według formuły Rayner'a, opracowanej przez zespół z Oxford University w zależności od zawartości danych produktów na 100 g lub 100 ml. Produktom przydziela się punkty w zależności od zawartości konkretnych składników, według specjalnie opracowanej skali. Inne kryteria stosuje się do oceny żywności stałej, inne do oceny napojów, tłuszczów, serów i olejów.

nutriscore oznaczenie zielonefot. Nutri-Score/ Adobe Stock, Ralf

W systemie nie uwzględnia się obecności w żywności:

  • witamin,
  • substancji bioaktywnych,
  • pochodzenia białka,
  • niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT),
  • typu błonnika pokarmowego (np. rozpuszczalnego/nierozpuszczalnego),
  • dodatków do żywności: konserwantów, barwników, emulgatorów.

W 2017 roku system Nutri-Score przyjęto po raz pierwszy do dobrowolnego wdrożenia we Francji. W 2018 roku system przyjęła Belgia, następnie Szwajcaria (2019), Niemcy (2020), Luksemburg (2020) i Holandia (2021). Danone jest pierwszą firmą, która wprowadziła system Nutri-Score w Polsce

Znaczenie liter A, B, C, D, E w Nutri-Score

Znaczenie oznaczeń literowych można odczytać następująco:

  • zielone litery A, B: produkty ważne w diecie, o wysokiej wartości odżywczej, których warto jeść więcej i częściej.
  • żółta litera C: produkty, które można jeść, ale w umiarkowanej ilości
  • pomarańczowe i czerwone litery D, E: produkty, które warto spożywać rzadziej, w mniejszej ilości, które warto ograniczać.

oznaczenia nutri socrefot. Oznaczenia Nutri-Score/ Adobe Stock, guillaume_photo

Wady i zalety systemu Nutri-Score

System Nutri-Score od początku wywołuje dużo kontrowersji. Choć niewątpliwa jest potrzeba ustalenia narzędzia, które pozwoli wpłynąć na poprawę wyborów żywieniowych konsumentów i zatrzyma epidemię otyłości, Nutri-Score może nie być tym odpowiednim algorytmem. System otrzymuje wiele głosów krytyki, ale niewątpliwie jest zrozumiały dla konsumentów. Oto jego najważniejsze wady i zalety.

Wady systemu Nutri-Score

System Nutri-Score ma wielu twardych krytyków. Główne wady, które wytyka się klasyfikacji żywności od A do E według ustalonych kryteriów to:

  • Fakt, iż system nie uwzględnia stopnia przetworzenia żywności, przez co punkty A otrzymują często produkty bardzo przetworzone.
  • Fakt, iż system przelicza ważne składniki na 100 g, a nie w przeliczeniu na porcję. 100 g pizzy może uzyskać całkiem przyzwoity wynik Nutri-Score, ale nie odnosi się to nawet do minimalnej porcji pizzy spożytej na raz.
  • Fakt, iż system nie uwzględnia wielu kluczowych dla prozdrowotności żywności składników: przeciwutleniaczy, witamin, ale też obecności barwników.

Wszystkie wymienione wady są zauważane przez organizacje zajmujące się żywieniem i dietetyką, ale frustrują też producentów żywności obawiających się, że system Nutri-Score stanie się w przyszłości obowiązkowym oznaczeniem.

Zalety systemu Nutri-Score

System Nutri-Score to jednak nie same wady. Założenia systemu są na pewno słuszne, a eksperci i producenci żywności zgadzają się, że przydatny jest system, który pozwoli konsumentom dokonywać lepszych wyborów żywieniowych bez konieczności analizy etykiet. Choć system Nutri-Score nie jest idealny, może być najdoskonalszym i najprostszym z wymyślonych i zatwierdzonych systemów. Do zalet Nutri-Score należy:

  • Duża czytelność i prostota odczytu opakowania dla konsumenta bez wiedzy o wartościach odżywczych.
  • System bazuje na badaniach naukowych dotyczących wartości odżywczych i badaniach epidemiologicznych.
  • Nutri-Score jest zrozumiały dla konsumentów, co wykazują przeprowadzone badania ankietowe.
  • Nutri-Score nie wyklucza konkretnych produktów. Zgodnie z filozofią Nutri-Score w diecie jest miejsce na każdy produkt, ale należy zwracać uwagę na jego ilość.

Paradoks i problemy z Nutri-Score

Nutri-Score to w założeniu przydatny system mający zwiększać świadomość konsumencką i ułatwiać zdrowszy wybór produktów. Sposób obliczania i skala klasyfikowania żywności na produkty: A, B, C, D, E, mają jednak wiele wad, ograniczeń i prowadzą często do paradoksów.

Internauci zwrócili np. uwagę na fakt, że czekoladowe chrupki śniadaniowe są oznaczone na skali Nutri-Score jako żywność typu A. To oczywiście żywność przetworzona i powinno się jej unikać, ale spełnia założenia, by zyskać klasyfikację "A" w skali Nutri-Score, bo ma stosunkowo mało tłuszczu, ma błonnik pokarmowy, w przeliczeniu na 100 g nie zawiera wcale sporo tłuszczu.

Czy oznacza to, że przetworzone czekoladowe chrupki śniadaniowe można postawić na równi z naturalnymi płatkami owsianymi pod względem działania prozdrowotnego? Oczywiście nie, a skala Nutri-Score to sugeruje, bo obydwa produkty należą do grupy A (zielonej).

Na system Nutri-Score skarżą się też bardzo producenci oliwy z oliwek. Przyjęta skala sugeruje, że każda oliwa z oliwek ma klasyfikację "C", która pomarańczowym kolorem ma odstraszać konsumentów od zakupu. To przez zawartość tłuszczu. Producenci oliwy zdecydowanie krytykują system Nutri-Score i twierdzą, że wprowadza konsumentów w błąd i działa z niekorzyścią dla ich zdrowia. Podkreślają, ze dobrej jakości oliwa jest źródłem polifenoli i od lat znajduje się w jadłospisie uznawanym za najzdrowszą dietę świata: diecie śródziemnomorskiej. Producenci oliwy z oliwek wnieśli wniosek o wyłączenie oliwy z potencjalnej konieczności oznaczania jej systemem Nutri-Score. Przychylił się do tego rząd Hiszpanii.

System Nutri-Score wywołał też ogólnie ogromne kontrowersje w Hiszpanii, po tym jak ogłoszono, że (dotychczas opcjonalny system) może stać się obowiązkowy. Wiele organizacji i producentów żywności ściśle związanych z tradycyjnymi produktami śródziemnomorskimi nie szczędzi krytyki. Choć rząd hiszpański oficjalnie poprosił Komitet Zarządzający Nutri-Score (Nutri-Score Governance Committee) o wyłączenie oliwy z oliwek z systemu, zapowiedziano, że to jedyny wyjątek. Wzbudza to niezadowolenie producentów tradycyjnych wędlin, mięs i serów, należących do diety śródziemnomorskiej.

Hiszpania to niejedyny kraj, w którym krytyka Nutri-Score jest sroga. Dokumenty i głosy o wadach Nutri-Score płyną też z Włoch, Holandii, Belgii...

Nadmierne uproszczenia w oznaczaniu wartości odżywczych na opakowaniach i stosowanie skali, działają na niekorzyść niektórych tradycyjnych produktów np. w sektorze ciastkarskim. Mogą zostać one oznaczone jako niezdrowe i wrzucone do tej samej kategorii z produktami naprawdę niskiej jakości (a nawet toksycznymi), z którymi mają one niewiele wspólnego, poza statystykami i obliczeniami. - komentuje w opublikowanej inicjatywie do Komisji Europejskiej belgijska firma BONPAIN

paradoks nutri score
fot. Pieczywo cukiernicze oznaczane jest zazwyczaj na czerwonow skali Nutri-Score/ Adobe Stock, MB.Photostock

Eksperci z Włoch podnoszą jeszcze jeden problem skali Nutri-Score:

Zielone oznaczenie (A) odnosi się do 100 g produktu, a nie prawdziwej porcji (np. kawałka pizzy, który waży przynajmniej 350 g). Za „zielone” uznane są też inne produkty: ryż, makaron, chleb, ale też napoje zero. Ukazywanie ich jako zdrowszych i lżejszych może zachęcać konsumentów do zwiększenia ich spożycia i prowadzić do błednych wniosków.- oświadcza Italian Society of Food Science and Nutrition

Jak mądrze korzystać ze skali Nutri-Score?

Skala Nutri-Score to narzędzie, którym możesz posłużyć się w sposób, który poprawi twoje odżywianie, lub zupełnie źle interpretować tę skalę. Nutri-Score jest użytecznie tylko do porównywania artykułów między sobą w grupach tych samych produktów. Śmiało zerkaj na Nutri-Score, jeśli szukasz serka śmietankowego z dobrym składem, masz 3 produkty na oku i chcesz dokonać szybkiej decyzji bez analizy makroskładników.

Nie porównuj jednak ze sobą nigdy produktów z różnych grup. To, że wspomniane już czekoladowe chrupki śniadaniowe mają nutriscore A, a tłusty twaróg ma nutriscore C, nie oznacza, że chrupki są zdrowsze niż twaróg. Takie porównanie zupełnie nie ma sensu.

skala nutri socre na produkcie fot. Skala Nutri-Score/ Adobe Stock, studio v-zwoelf

Nie sięgaj też automatycznie po każdy produkt z zielonymi oznaczeniami. Przez wady algorytmu obliczającego Nutri-Score, możesz nawet pogorszyć tak jakość swojej obecnej diety!

Prawdziwa przydatność skali Nutri-Score może być zauważona dopiero, gdy znajdzie się ona na większości produktów i umożliwi szybkie porównania.

Nutri-Score: przykłady

Przyglądnijmy się etykietom dwóch produktów spożywczych z polskich supermarketów, które przedstawiałyśmy w ramach cyklu „Na tropie dobrego składu". Przykłady pozwolą ci lepiej zrozumieć ograniczenia Nutri-Score i mądrzej korzystać z tego narzędzia na zakupach.

Naturalna biała kiełbasa - nutriscore D

W zestawieniu naturalnych białych kiełbas z dobrym składem znalazła się ta biała kiełbasa marki własnej Auchan. Producent umieścił na opakowaniu skalę Nutri-Score i zakwalifikował produkt jako pomarańczowy w skali D.

Produkt „zasłużył” na to oznaczenie z uwagi na wysoką zawartość tłuszczu i soli w kiełbasach. Czy oznacza to jednak, że ta konkretna biała kiełbasa jest gorsza niż inne? Zdecydowanie nie. Analiza składu pokazuje wręcz, że nie ma w niej np. azotanów, których warto unikać w produktach mięsnych. Po prostu kiełbasa jako rodzaj mięsa nie jest najzdrowsza i to próbuje przekazać wskaźnik Nutri-Score.

przykład nutri score biała kiełbasa
fot. Nutri-Score białej kiełbasy/ Archiwum prywatne

Wegański zamiennik kiełbasy - nutriscore C

Nutri-Score w kolorze żółtym umieszczono na wegańskim zamienniku białej kiełbasy. Dlaczego produkt ten (choć bardziej przetworzony) ma lepszy Nutri-Score? Ma mniej tłuszczu i zawiera w składzie warzywa, za które produkty dostają dodatkowe punkty. W żaden sposób nie uwzględnia się tu np. stopnia przetworzenia, czy długiego i pełnego dodatków składu wegańskich zamienników kiełbasek.

przykład nutri score na wegańskiej białej kiełbasiefot. Nutri-score wegańskiego zamiennika białej kiełbasy/ Archiwum prywatne

Źródła:

Marit van der Hoek, Nutri-Score Labeling Takes Hold in the Netherlands, 2022.

Natuur en Voedselkwaliteit Ministerie van Landbouw, The Nutri-Score controversy in Spain – Nieuwsbericht – Agroberichten Buitenland

Nutri-Score, the Spanish government splits up – The Minister of Agriculture refuses to adopt a system that „harms national interests”, EFA News - European Food Agency, 18 marca 2021

Andrea Ghiselli, European Commission – Public Consultation „Food Labeling – Review of the provisions on information provided to consumers”, 2021

Czytaj także:
Na tropie dobrego składu: wybieramy kabanosy o dobrym składzie
Na tropie dobrego składu: wybieramy twaróg sernikowy w wiaderku bez dodatków – 10 propozycji
Na tropie dobrego składu: wybieramy 7 jogurtów pitnych bez cukru
Na tropie dobrego składu: wybieramy 8 zdrowych batonów owocowo-orzechowych