Związek partnerski/fot. Fotolia fot. Fotolia

Patriarchat i partnerstwo – paradygmaty męskości

Obecnie mamy do czynienia raczej z kryzysem patriarchatu i zwróceniem się większości mężczyzn w kierunku związków partnerskich, w których mężczyzna i kobieta podejmują decyzje wspólnie, a żadna ze stron nie jest dominująca. Dlaczego tak się dzieje? Co wpływa na kryzys patriarchatu?
/ 12.12.2011 14:23
Związek partnerski/fot. Fotolia fot. Fotolia

Nowe definicje

Rok 1989 można postrzegać jako symboliczną cezurę oznaczającą nowy etap rozwoju Polski nie tylko w wymiarze ekonomicznym i ustrojowym, ale także społecznym i kulturowym. Częścią tego procesu jest redefiniowanie ról społecznych mężczyzn i kobiet.

W Polsce zaczynają być coraz bardziej widoczne, zarówno w sferze prywatnej, jak i publicznej, nowe modele męskości i kobiecości, pochodzące z zachodnich społeczeństw. Przenoszeniu nowych wzorów zachowań, norm i wartości sprzyja fenomen globalizacji, rozumiany w aspekcie kulturowym, i zjawisko westernizacji kultury.

Anthony Giddens zwraca uwagę, iż niektórzy krytycy niepokoją się, że globalizacja doprowadzi do powstania „kultury globalnej”, unicestwiającej lokalną tradycję i obyczaje, i stanie się w tym wymiarze czymś w rodzaju „imperializmu kulturowego” (Giddens 2004: 86–87). Takie stanowisko jest jednak pewną pułapką, nie można bowiem traktować metaprocesu, jakim jest globalizacja, jako czegoś prostego i jednoznacznego.

Stuart Hall twierdzi, że ugruntowane tożsamości i style życia zakorzenione w kulturach lokalnych ustępują miejsca nowym formom „hybryd tożsamościowych” uformowanych z elementów pochodzących z odmiennych kultur (Hall 1992, cyt. za Giddens 2004: 89).

Taką sytuację obserwujemy także w Polsce, gdzie obok tradycyjnych wzorów relacji między płciami pojawiają się nowe wzorce, „importowane” z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, które mieszają się z „lokalnymi”. Nie ulega wątpliwości, że we współczesnym świecie to, co globalne, przenika się z tym, co lokalne. Zjawisko to Roland Robertson określił mianem glokalizacji (glocalization). Pojęcie glokalizacji pomaga w zrozumieniu współczesności i pozwala uciec przed upraszczającym ją oglądem (Robertson 1995: 35).

Kryzys patriarchatu

Według Manuela Castellsa transformacja wzorów zachowań kobiet i mężczyzn oraz relacji między płciami łączy się z kryzysem patriarchatu. Proces ten obserwujemy niemal na całym świecie, choć w poszczególnych krajach przebiega on w różnym tempie. Castells pisze, że patriarchat charakteryzuje:

„[...] instytucjonalnie narzucona władza mężczyzn nad kobietami i ich dziećmi w jednostce rodzinnej. By władza ta mogła być sprawowana, patriarchat musi przenikać całą organizację społeczeństwa, od produkcji i konsumpcji po politykę, prawo i kulturę” (Castells 2009: 180).

Według hiszpańskiego socjologa kryzys patriarchatu, który stał się szczególnie widoczny w ostatnich dekadach, jest powodowany czterema głównymi czynnikami: przekształceniem gospodarki i rynku pracy, co pozostaje w bliskim związku z otwarciem możliwości edukacyjnych dla kobiet; dokonującą się technologiczną transformacją biologii, farmakologii i medycyny, co pozwala zwiększyć kontrolę nad rodzeniem dzieci i nad reprodukcją gatunku ludzkiego; rozwojem ruchu feministycznego, będącego następstwem ruchów społecznych lat 60. minionego stulecia; szybkim rozprzestrzenianiem się idei emancypacyjnych w zglobalizowanym świecie (Castells 2009: 181).

Zobacz też: Czy zazdrość ma płeć?

Dwa typy męskości

Uważam, że obecnie w Polsce, podobnie jak w innych krajach należących do kręgu kultury zachodniej, funkcjonują dwa konkurujące ze sobą paradygmaty męskości. Tradycyjny – można rzec patriarchalny – ujmuje męskość jako dominację i specjalizację w określonych dziedzinach. Opiera się na dualizmie ról płciowych, asymetryczności cech męskich i kobiecych. Wymaga od mężczyzny podporządkowywania innych mężczyzn, kobiet i dzieci. Oznacza przymus tłumienia uczuć i emocji, broni mężczyźnie wstępu do pełni ludzkich doświadczeń. Obecna postać tradycyjnego paradygmatu mężczyzny ukształtowała się pod wpływem wielu czynników (Capra 1987; Bem 2000), wśród których ważną rolę odgrywają: religia judeochrześcijańska, filozofia grecka (Platon, Arystoteles) oraz poglądy głoszone przez XVII- i XVIII-wiecznych myślicieli, którzy stworzyli fundamenty rewolucji naukowej (Kartezjusz, Newton, Bacon).

Tradycyjny paradygmat męskości został umocniony przez Zygmunta Freuda i jego uczniów, a współcześnie otrzymuje wsparcie ze strony socjobiologów i psychologów ewolucyjnych. Warto w tym kontekście wspomnieć o zjawisku backlash. W latach 80. minionego stulecia, najpierw w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Europie Zachodniej, nastąpił silny kontratak na prawa kobiet, tak zwany backlash, czyli próba odebrania zwycięstw feminizmowi (Falludi 1992). Pojawiło się wiele ruchów (np. Promise Keepers) i organizacji głoszących hasła odbudowy autorytetu ojców w rodzinach i przywrócenia synom wzorca tradycyjnej męskości, propagowano również hasła antyfeministyczne.

Nowy paradygmat męskości akcentuje równość oraz partnerstwo mężczyzn i kobiet, uznając te wartości za fundamentalne w tworzeniu nowego ładu społecznego. Zawiera koncepcje androgyniczności i samorealizacji, rozumiane jako dążenie do pełni człowieczeństwa. Pozwala na eksponowanie zarówno cech męskich, jak i kobiecych, umożliwia osiągnięcie mężczyźnie pełni indywidualnego potencjału człowieka. Dewizą życiową mężczyzny staje się współdziałanie, a nie dominacja, bycie partnerem dla kobiet i dzieci. Nowa wizja męskości –
w przeciwieństwie do wizji tradycyjnej – nie dyskryminuje innych niż heteroseksualna tożsamości seksualnych.

Nowy paradygmat męskości ukształtował się przede wszystkim pod wpływem ruchu emancypacyjnego kobiet, myśli feministycznej i refleksji postmodernistycznej (np. teorii dekonstrukcji Jacques’a Derridy, poglądów głoszonych przez Jean-François Lyotarda czy Richarda Rorty’ego). Jak sądzę, istotną rolę odegrały tu również szkoła psychologii humanistycznej (Abraham H. Maslow, Carl C. Rogers) i koncepcja androgynii (np. Sandra L. Bem), a także ruchy dążące do zmiany systemu patriarchalnego, takie jak New Age, ekologia głęboka, ekofeminizm i profeministyczne organizacje mężczyzn. Wreszcie należy podkreślić zasługi autorek i autorów sytuujących swoje zainteresowania w ramach studiów nad płcią kulturową (gender studies), którzy próbują obalać fałszywe przeświadczenia dotyczące płci i przyczyniają się dzięki badaniom i publikacjom do umacniania nowej wizji męskości.

Zobacz też: Z czego składa się miłość?

Fragment pochodzi z książki „Karuzela z mężczyznamiKatarzyny Wojnickiej i Eweliny Ciaputy (wydawnictwo Impuls, Kraków2011).

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)