kłótnia,agresja/Fotolia

Jak ograniczyć przemoc w szkole?

Jak radzić sobie z agresją w szkole? Jak ograniczyć zjawisko przemocy? Czym są programy socjoterapeutyczne? Jakie istnieją strategie edukacyjne w walce z przemocą? Czym są programy interwencyjne związane z leczeniem agresji? Jak radzić sobie z trudną młodzieżą?
/ 20.11.2012 13:05
kłótnia,agresja/Fotolia

Systemy przeciwdziałania agresji w szkole

Przeciwdziałanie przemocy w szkole jest niezwykle trudne. Systemy radzenia sobie z tego rodzaju agresją powinny obejmować (Kmiecik-Baran, 1999, s. 44):

a) identyfikację zjawiska – zidentyfikowanie zarówno sprawców, jak i ofiary (oraz potencjalnej ofiary) przemocy w szkole;

b) diagnozę stanu i potrzeb – opracowanie działań naprawczych;

c) pokierowanie, rozwiązanie sytuacji – uruchomienie programów naprawczych oraz zorganizowanie wsparcia zarówno dla ofiar, jak i sprawców przemocy (spotkania informacyjne z rodzicami, nauczycielami, uczniami, wspieranie rodzin, skorzystanie z pomocy specjalistów spoza szkoły);

d) kontrolę i wsparcie – uruchomienie indywidualnego poradnictwa, programów doradczych, grup wsparcia w szkole i poza nią, prowadzenie terapii; szkoła bez wsparcia środowiska lokalnego nie jest w stanie sama poradzić sobie z problemem przemocy, w tym celu niezbędne jest nawiązanie współpracy z rodziną, policją (w celach wspierających, nie zaś odstraszających), organizacjami społecznymi, kościołami.

Jak ograniczyć przemoc w szkole?

Do najczęściej spotykanych form działań mających na celu ograniczenie zjawiska przemocy w szkole należą:

1. Programy socjoterapeutyczne dla dzieci agresywnych, zakładające (Gaś, 1993): rozbudzenie uczuć społecznych (poczucia winy, wrażliwości na innych), okazywanie uczniom życzliwości, tłumienie drażliwości, pozytywne wzmacnianie zachowań pożądanych społecznie, wyzwalanie ekspresji. Kroki pomocne w rozwiązywaniu trudnych sytuacji to: rozpoznanie i nazwanie konfliktu, wspólne próby jego rozwiązywania, podjęcie decyzji z rozwiązaniem dla obojga stron, realizacja wspólnego rozwiązania, ocenienie wybranej metody, zaistnienie w życiu. Pokazując dziecku, jak sobie radzić z konfliktem, pokazujemy mu, jak może funkcjonować w życiu bez ranienia innych osób. Do podstawowych metod psychoterapii prowadzonej na terenie szkół należą:

a) programy arteterapeutyczne, a w szczególności drama (zob. hasła: „Terapie w resocjalizacji – arteterapia”, „Terapie w resocjalizacji – teatroterapia”);

b) treningi rozwojowe, których zadaniem jest rozwój umiejętności interpersonalnych, asertywności (zob. hasło „Terapie w resocjalizacji – socjoterapia”) (należy zdać sobie sprawę, że wiele z tych osób wykazuje zaburzone stosunki z rówieśnikami na skutek braku umiejętności właściwej komunikacji interpersonalnej – tu swoje zadanie reedukacyjne powinny spełniać oddziaływania psychopedagogiczne, oparte na treningach komunikacji, rozwijających nie tylko zdolność porozumiewania się, ale także empatycznego rozumienia drugiego człowieka);

c) treningi zapobiegania zachowaniom agresywnym (zob. hasło „Agresja i jej przeciwdziałanie”).

Zobacz też: Szkoła środowiskiem do rozwoju zachowań aspołecznych

2. Strategie edukacyjne – których zadanie polega na kształtowaniu umiejętności psychologicznych, społecznych i zdrowotnych – forma wspierania,  wykorzystująca rozmaite metody aktywnej edukacji, np. trening rozwijający różnorodne umiejętności społeczne i osobiste, takie jak radzenie sobie ze złością i agresją, stosowanie granic czy kształtowanie poczucia własnej wartości, przeznaczone dla całej społeczności szkolnej. Wśród strategii edukacyjnych na szczególną uwagę zasługuje promowanie postaw prozdrowotnych. Nieodpowiednia dieta – uboga w substancje odżywcze, a zdominowana przez chemikalia, konserwanty, „zapychacze”, polepszacze, sztuczne stymulatory nastroju i energii – jest jedną z przyczyn zaburzeń w zachowaniu (w szkołach w Kanadzie wycofano z dopuszczenia do spożycia takie sztuczne barwniki, jak: E-102, E-104, E-110, E-112, E-124, E-129 – udowadniając ich wpływ na rozwój ADHD).

Urynkowienie sportu, brak ruchu i możliwości rozwoju zainteresowań sprzyjają zaburzeniom nastroju, nudzie i deprywacji potrzeby stymulacji, zaspokajanej czasem w skrajnie agresywnych formach. Należy pamiętać, że zachowania prozdrowotne mają na celu nie tylko kulturę fizyczną, ale też doprowadzenie do dobrostanu duchowego i cielesnego (wellness). Propagowanie postaw prozdrowotnych w szkołach to takie działania, które pomogą osiągnąć: zadowolenie z nauki i z samego siebie, satysfakcjonujące relacje z ludźmi, radość z ruchu i racjonalne odżywianie.

Zobacz też: Przemoc fizyczna i psychiczna w szkołach

3. Działania informacyjne – informowanie uczniów i ich rodziców o przyczynach występowania przemocy i sposobach zapobiegania jej; informowanie o możliwościach szukania pomocy w przypadku zetknięcia się z przemocą (w charakterze świadka lub ofiary).

4. Mediacja – prowadząca do wypracowania kompromisu pomiędzy sprawcą i ofiarą przemocy oraz do zadośćuczynienia za wyrządzone krzywdy (zob. hasło „Mediacja w resocjalizacji”).

5. Programy interwencyjne ukierunkowane na pracę z rodzicami – skierowane bądź na całą społeczność szkolną (nauczycieli, uczniów i ich rodziców), bądź na rodziców uczniów szczególnie agresywnych. Do głównych zadań tych programów należą (Wojciszke, 2011, s. 396–397):

[...] rozwijanie partnerstwa dom – szkoła, zwiększanie dozoru rodzicielskiego, promowanie opieki i szacunku za pośrednictwem wprowadzenia reguł i dyscypliny, polepszenie relacji rodzic – dziecko przez rozwijanie samokontroli i zarządzania, wykształcenie umiejętności w zakresie komunikacji wewnątrzrodzinnej i rozwiązywania problemów oraz planowania przyszłości dziecka i rodziny.

Zaangażowanie rodziców jest jednym z najtrudniejszych zadań obejmujących przeciwdziałanie przemocy w szkole.

Zobacz też: Przemoc – pomoc, terapie

W większości przypadków rodziny uczniów stosujących przemoc to rodziny, które przejawiają znaczne zaniedbania wobec dziecka (zob. hasło „Przemoc w rodzinie i jej przeciwdziałanie”) lub stosują kontrolę przez przymus (Wojciszke, 2011, s. 396). Często rodzice uczniów szczególnie agresywnych mają ograniczoną władzę rodzicielską (lub są jej pozbawieni), problemy z alkoholem i nie wykazują żadnego zainteresowania dzieckiem. Jeszcze częściej rodzice zwyczajnie akceptują patologiczne zachowania swojego dziecka. Zaangażowanie rodziców w proces przeciwdziałania przemocy w szkole w wielu wypadkach nie jest więc realne. Optymalnym rozwiązaniem w takich przypadkach jest jednak próba zachęcenia rodziców do terapii rodzinnej (zob. hasło „Przemoc w rodzinie i jej przeciwdziałanie”). Pożądanymi formami współpracy z rodzicami są: systematyczny kontakt z nimi (konsultacje bezpośrednie i telefoniczne), ukierunkowywanie ich postaw w zakresie stosunku do dzieci, podnoszenie ich umiejętności wychowawczych.

Zobacz też: Przemoc w rodzinie – jak ją rozpoznać?

6. Zajęcia dodatkowe wzmacniające działalność zwalczającą agresję w szkole. Zajęcia dostarczające uczniom kontrolowanego ryzyka stają się ciekawą alternatywą spędzania wolnego czasu dla amatorów mocnych wrażeń. Do takich zajęć mogą należeć: sporty ekstremalne, sporty walki, turystyka z elementami przetrwania (zob. hasła: „Rola kultury fizycznej w resocjalizacji”, „Terapie w resocjalizacji – żagloterapia”). Działania dodatkowe powinny służyć budowaniu w dzieciach i młodzieży wysokiego poczucia sprawstwa w życiu. Brak przekonania o własnej skuteczności powoduje obniżone poczucie własnej wartości i pesymizm, te zaś są bezpośrednimi implikatorami zachowań o charakterze dewiacyjnym (Williams, 1992).

Trudną młodzież należy zatem aktywizować do działalności społecznie akceptowanej i angażować w działania konstruktywne: zamiast eliminować z grupy lub ze szkoły – uczynić małoletniego dewianta odpowiedzialnym za ważne klasowe przedsięwzięcie, wyznaczyć go na lidera drużyny sportowej, przewodniczącego kółka filmowego, koordynatora przygotowań do wspólnego wyjazdu na obóz przetrwania. Jeżeli zaczyna kraść – powierzyć mu funkcję klasowego skarbnika, okazując mu (być może pierwszy raz w jego życiu) zaufanie. Owszem, istnieje niebezpieczeństwo, że zawiedzie – na przeciwnym biegunie ryzyka znajduje się jednak możliwość uratowania ludzkiego życia. Kolejnym postulatem musi być kształtowanie prospołecznych standardów osobistych uczniów przejawiających zachowania agresywne i paraprzestępcze (Reid, Patterson, 1991).

Zobacz też: Jak rozpoznać skutki przemocy?

Standardy te, w postaci poczucia odpowiedzialności za własne życie, za innych i świat, w którym żyjemy, mogą być jednak kształtowane wyłącznie przez osobiste zaangażowanie uczniów w prowadzone działanie, dobrowolność uczestnictwa w zajęciach i takie metody oddziaływań, które będą zgodne z indywidualnymi zainteresowaniami uczniów i które uznają oni za swoje. Bezskuteczne jest w tym zakresie organizowanie wycieczek „patriotycznych” do miejsc pamięci narodowej. Wartości będą zinternalizowane tylko wówczas, gdy podmiot oddziaływań zechce uznać je za własne, a nie narzucone odgórnie. Ogromną rolę w tym wymiarze może odgrywać potępiana i odrzucana na ogół przez pedagogów kultura masowa – kultura pop, którą młodzież uznaje za swoją. Potępianie jej prowadzi jedynie do antagonizmu świata dorosłych i świata młodzieży. W zamian za to należałoby wykorzystać jej dynamikę i siłę do budowania wartości ogólnoludzkich. Kultura popularna i inne proponowane młodzieży zajęcia, zgodne z jej zainteresowaniami, mogą stać się płaszczyznami porozumienia. Trzeba bowiem rozmawiać z młodzieżą z jej punktu widzenia.

7. Działania kontrolne: zakładanie monitoringu, kontrola miejsc szczególnie zagrożonych (szatni, toalet, terenu wokół szkoły) oraz wzrost ogólnej represyjności szkoły to rozwiązania, za którymi opowiadają się zwykle laicy (także ci zajmujący wysokie stanowiska w rządzie). Tymczasem proste obostrzanie kar i rygoryzm dyscypliny przyczyniają się nie do likwidowania, lecz do nasilania kultury przemocy w szkole (Wojciszke, 2011, s. 396). Działania restrykcyjne są zatem niemal całkowicie nieskuteczne w zakresie przeciwdziałania zjawisku bullyingu w szkole, a ich znaczenie opiera się jedynie na ewentualnym przeniesieniu zachowań agresywnych nieco poza teren szkoły. Należy przyznać, że monitoring stanowi jednak pewien sposób ograniczania zachowań przemocowych, przynajmniej w miejscu nauki. Obok nadzoru (monitorowania) w szkołach niezwykle ważne jest jednak wyposażenie uczniów w zdolność skutecznego radzenia sobie z problemami oraz skutkami bycia ofiarą przemocy (co dotyczy zarówno ofiar przemocy w szkole, jak i ofiar przemocy domowej, które często przenoszą agresję do szkół).

Zobacz też: Formy i rodzaje agresji

8. Przebaczenie stanowi nowatorskie podejście w eliminowaniu przemocy w szkole (Egan, Todorow, 2009). Dzięki wdrażaniu nauki przebaczania osiąga się przynoszenie psychicznej ulgi ofiarom przemocy szkolnej, uzyskanie psychicznej równowagi oraz złagodzenie psychicznych i fizycznych symptomów stresu. Przebaczenie w żadnym wypadku nie oznacza jednak zaprzeczania winy sprawcy ani lekceważenia agresji, napastliwości i niesprawiedliwości stosowanej przez uczniów wobec ich kolegów.

Programy zapobiegania agresji w szkołach

Ogólnie stosowane w szkołach programy zapobiegania agresji i wiktymizacji (w tym wprowadzanie monitoringu) stanowią pewne rozwiązania w zakresie przeciwdziałania kolejnym atakom lub też uczą ofiary, jak się bronić przed agresją ze strony innych. Niestety programy te w żaden sposób nie zwracają uwagi na emocjonalne konsekwencje bycia ofiarą. Konsekwencje te – natychmiastowe bądź znacznie oddalone w czasie – można uznać m.in. za skutek braku wybaczenia związanego np. z brakiem zdolności radzenia sobie ze stresem. Nieumiejętność wybaczania jest traktowana jako reakcja stresowa na przekroczenie granic osobistych i prowadzi do wielu negatywnych konsekwencji, takich jak: złość, nienawiść, wrogość, lęk i strach (Worthigton, Scherer, 2004).

Przebaczanie – pozytywy zamiast negatywów

Niewybaczanie może być złagodzone na wiele sposobów, np. przez: unikanie osoby naruszającej nasze granice, szukanie zemsty, szukanie rekompensaty czy pojednania lub przebaczenie. Część strategii skoncentrowana jest na problemie (jednostka walczy z sytuacją sama lub za pomocą systemu prawnego), część opiera się zaś na znaczeniu sytuacji (polega na zmianie postrzegania sytuacji przez jej powtórną ocenę i analizę). Przebaczenie należy do trzeciej kategorii i jest skoncentrowane na emocjach pozwalających zastąpić te negatywne pozytywnymi. Związek przebaczenia ze zdrowiem fizycznym i psychicznym został wykazany w wielu badaniach (Witvliet, Ludwig, Laan, 2001; Lawler i in., 2003; Subkoviak i in., 1995).

Zobacz też: Jakie są przyczyny agresji wśród dzieci i młodzieży?

Pozytywne skutki wybaczania

Spośród najbardziej istotnych pozytywnych skutków wybaczenia warto wymienić: mniejsze objawy stresu i zdrowsze reakcje emocjonalne, mniejszą ilość dolegliwości psychosomatycznych, w tym zdrowszy układ krążenia, większą satysfakcję z życia, lepsze samopoczucie, niższy poziom lęku jako stanu, polepszenie poczucia własnej wartości, wyższy poziom empatii oraz niższy poziom depresji. Oczywiście przebaczenie nie może się łączyć ze zwolnieniem agresora z odpowiedzialności i nie jest równoznaczne z minimalizowaniem jego winy. Przy całym wachlarzu konsekwencji, jakie bez względu na emocje ofiary powinien ponieść sprawca, pozwala jednak ofierze na osłabienie emocjonalnych skutków doznanej krzywdy. Przebaczenie może się zatem stać skutecznym sposobem eliminowana stresu u ofiar bullyingu, w dodatku podejście to nie wymaga od ofiary żadnych predyspozycji osobowościowych ani specjalnych przygotowań.

Kroki w procesie przebaczania

Punktem pierwszym etapu procesu przebaczenia jest wzbudzenie empatii i humanizowanie sprawcy w percepcji ofiary, która dzięki temu zabiegowi będzie w stanie dostrzec w napastniku często głęboko poranionego psychicznie człowieka, który działa pod wpływem własnych traumatycznych doświadczeń. Postawa przebaczająca ma na celu neutralizowanie wywołanej przez bullying nienawiści i zapobieganie negatywnym dla ofiary emocjonalnym konsekwencjom
w przyszłości (Egan, Todorow, 2009).

Zobacz też: Autoagresja – kto i dlaczego się okalecza?

Fragment pochodzi z książki „Leksykon resocjalizacji” autorstwa A. Jaworskiej (wydawnictwo Impuls, Kraków 2012). Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)