Algorytm karmi twoje kompleksy, a ty scrollujesz iluzję szczęścia. Czas przerwać ten teatr
Czasem mam wrażenie, że nieustannie jesteśmy toczone obrazami, na tle których wypadamy gorzej. Na pierwszym planie bohaterowie o idealnych ciałach, odziani w drogie ubrania, a w tle wspaniałe widoki. Po trzech zdjęciach i krótkim filmiku zaczynam się zastanawiać, czy wystarczająco dbam o siebie i gdzie popełniłam błąd, że moje życie tak nie wygląda. Też tak masz?
Powiem ci w tajemnicy, że od czasu do czasu lubię wcielić się w rolę milczącej obserwatorki. Patrzę sobie wtedy na świat jak na dzieło sztuki i zastanawiam się, o co w tym wszystkim chodzi i czy tak naprawdę wygląda prawdziwe życie. Czuję się wtedy jak XIX-wieczny przyrodnik, który podkręcając wąsa, trzyma lupę i wnikliwie analizuje budowę liścia, amebę, czy też inne stworzonko. Tyle że mogę mieć co najwyżej doklejony zarost, a moim okienkiem na świat są media społecznościowe. Może pomyślisz, że to dziwne hobby, ale moim zdaniem to fascynująca przygoda. Szczególnie jeśli wyjdzie się ze swojej bańki algorytmów. Bo spoglądając nie tylko na to, co oferuje nam mainstream, można dostrzec to, co zazwyczaj nam umyka. Omamione iluzją idealnego ciała Dawno, dawno temu tematyką cielesności zajadałam się łyżkami. I wiem jedno. Ciało to konstrukt. Przestrzeń pełna znaczeń, symboli oraz nośnik norm społecznych. Co prawda, nie ocenia się książki po okładce, ale... jak cię widzą, tak cię piszą. W tej kompilacji mądrości ludowych kryje się sporo prawdy. Zawsze tak było. W przeszłości, jak i współcześnie, ubiór, fryzura, biżuteria, a także tatuaże, deformacje, skaryfikacje były i są znakiem przynależności do określonej wspólnoty. Najlepiej to widać na przykładach, które z naszej, europejskiej perspektywy są „egzotyczne”, a nawet moralnie naganne. Krępowanie stóp młody Chinkom, praktykowane w kulturach Bliskiego Wschodu „rytualne obrzezanie” kobiet i mężczyzn, czy też noszenie metalowych obręczy na szyjach przez „kobiety żyrafy”. Aż mnie boli na samą myśl. Jednak czy my jesteśmy lepsze? Czy w pogoni za pięknem, nie jesteśmy skazane na cierpienie? Nie jest to żadną tajemnicą, że nasze ciała stały się projektem. Jednostkową ekspresją tożsamości, która wymaga nieustannej pracy i nierzadko sporych nakładów finansowych. Świadomie inwestujemy w siebie i z całego dostępnego nam wachlarza możliwości wybieramy to, co najbardziej nam odpowiada. To, co nam się podoba. I super. Mamy tyle możliwości do wyboru, tyle opcji. Jednak to bywa złudne. Treningi, diety, moda, zabiegi medycyny estetycznej, filtry wygładzające twarz w aplikacjach – wszystko to buduje przekonanie, że ciało jest inwestycją, a ty możesz być, kim chcesz, ale... na określonych zasadach. I gdzie tu ten indywidualizm? Żeby nie wyjść na gołosłowną, poprosiłam o zabranie stanowiska w tej sprawie dr Iwonę Morozow, kulturoznawczynię, antropolożkę, filmoznawczynię i wykładowczynię Uniwersytetu SWPS. Ups. Gdy prowokacja staje się standardem Nie znoszę czczego gadania, a jak słyszę: „kiedyś to było, nie to, co dzisiaj”, to nie wiem, czy mam się śmiać, czy płakać. A jednak w kontekście norm społecznych i sposobów prezentowania ciała w przestrzeni publicznej ma to swoje uzasadnienie. Nie dość, że jesteśmy bombardowani obrazami, to mają one dość jednoznaczny przekaz: zmysłowe ciało. Forma buntu stała się dominującą estetyką. Od razu przyszły mi na myśl zdjęcia młodych kobiet, które pozują do zdjęć z tak zwanym kaczym dzióbkiem. Jednak to nie tandetna zmysłowość ani wulgarna golizna robi nam papkę z mózgu. W takich przypadkach momentalnie wychwytujemy niuanse, a w głowie zapala się nam czerwona lampka. Najtrudniejsze do wyłapania są te przekazy, które naturalnie, nienachalnie, mimowolnie zaczynają zmieniać nasze postrzeganie świata i samych siebie. Karmią nas iluzją. Podsycają kompleksy. Budzą zazdrość. Sprawiają, że czujesz się gorsza. Bo wyglądają jak kadry „z życia wzięte”, choć w rzeczywistości są doskonale wyreżyserowane, ale o tym wolisz nie pamiętać. Kuszą, składają obietnice bez pokrycia, otaczają cię aurą luksusu i unoszą na puszystej chmurce utkanej z marzeń. To, co widzimy, zaczynamy uznawać za normę, a gdy się już nią oswoimy, będziemy oceniać się według jej kryteriów. W efekcie zaczynamy patrzeć na siebie cudzymi oczami. A ruch body positive? Jestem absolutnie za. Szkoda tylko, że hasła postulujące akceptację siebie często występują w kampaniach reklamowych, które sprzedają kolejne produkty poprawiające wygląd i mające na celu przybliżenie nas do ideału. I koło się zamyka. Zrób krok ku równowadze Może to naiwne z mojej strony, ale jestem przekonana, że kulturowy mainstream nawet w najgorszym wydaniu nie musi działać na naszą szkodę. Choć warto mieć świadomość, że zawsze istnieje ryzyko, iż porównywanie się do innych osób, a przede wszystkim do nierzeczywistych obrazów, może przyczynić się do: spadku pewności siebie, obniżenia samooceny, niezadowolenia z własnego wyglądu. W końcu żadna z nas nie chce się czuć jak uboga krewna. Jedak to także świetna inspiracja, pole do eksploatacji i zabawy, a nawet przyczynek do głębszej refleksji. Może się okazać, że to, co do tej pory uważałyśmy za wstydliwe, jest akceptowalne. Że nie jesteśmy w tym same. A w konsekwencji mamy większe poczucie sprawczości i kontroli nas własnym życiem. I to jest bezcenne. To jednak wymaga troski także o sferę psyche. Zdaniem specjalistów powinniśmy zawsze mieć z tyłu głowy kilka prostych i oczywistych „złotych rad”. Ludzie pokazują tylko wyselekcjonowany kawałek własnego życia. Widzisz zretuszowane obrazy, które nie odzwierciedlają rzeczywistości. Celem reklamy jest sprzedać. Algorytmy pokazują ci treści mające przyciągnąć uwagę. Nadmiar informacji sprawia, że czujesz się zagubiona. Tak sobie myślę, że w gruncie rzeczy wcale nie chodzi, o to, by demonizować wszechobecne obrazy wyidealizowanych ciał. Bo klucz dobrej relacji z sobą samą to świadomy wybór: czy to, co robię, robię dla siebie, czy dlatego, że takie są oczekiwania innych. Jestem przekonana, że już znasz odpowiedź. Bibliografia: Bourdieu P., „Męska dominacja”, Warszawa 2005; Foucault M., „Historia seksualności”, Warszawa 2012; Foucault M., „Nadzorować i karać”, Warszawa 2010; Giddens A., „Nowoczesność i tożsamość”, Warszawa 2001; Melosik Z., „Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant”, Kraków 1996; Szlendak, T., „Supermarketyzacja”, Warszawa: 2008; Wolf, N., „Mit urody” Warszawa 2014. Czytaj także: Zdarza ci się co chwilę zaglądać do lodówki z nadzieją, że zajdziesz w niej coś pysznego? To nie jest przypadek Ulubione krzesło w domu to nie tylko domena silversów. Wyjaśnienie tego mikrorytuału może cię zaskoczyć Wiele osób mówi do siebie, ale nikt się do tego nie przyznaje. Ten wstydliwy nawyk pomaga nam w codziennym życiu
Kobiety wychowano, żeby się poświęcały. Dlaczego dbanie o siebie wciąż wywołuje poczucie winy?
Troska o bliskich, czy to dzieci, czy też rodziców, a może ukochaną osobę często nadaje sens naszemu życiu. Czujemy się potrzebne, ważne i.... niedocenione. A mimo to zachowujemy się tak, jakby niesienie pomocy innym stanowiło naszą życiową misję. Z miłości stawiamy innych na pierwszym miejscu, zapominając zupełnie o sobie. A potem plujemy sobie w brodę.
Niech pierwsza rzuci kamieniem ta, która choć raz nie poświęciła swoich potrzeb na rzecz bliskiej osoby. Nie ma ani jednej? Wcale mnie to nie dziwi. Nie będę udawała zimnej, nieczułej i pobawionej empatii. Bo nie raz i nie dwa zdarzyło mi się przyjąć postawę mitycznego Atlasa, który na swych barkach trzyma cały świat. Bo czy to źle, że troszczymy się o tych, których kochamy? Czy to właśnie nie miłość do bliźniego stanowi podwalinę naszego człowieczeństwa? No cóż, okazuje się, że w takim myśleniu kryje się pułapka. Skąd w nas potrzeba opiekowania się innymi? Nie zaskoczę cię stwierdzeniem, że człowiek to skomplikowana i unikalna istota. Nie ma na świecie drugiej takiej samej osoby jak ty. A mimo to, nie różnimy się od siebie aż tak bardzo. Badania nad rozwojem człowieka wskazują, że empatia i altruizm są warunkowane biologicznie. Dzielenie się zasobami, opieka nad słabszymi członkami rodziny sprzyjały budowie więzi społecznych oraz zwiększały szanse przetrwania grupy, czy też społeczności. I mimo że nie mieszkamy już w szałasie, a świat zmienił się diametralnie, nasze mózgi wciąż działają według utartych schematów i znanych mechanizmów. Co więcej, zdaniem neuropsychologów, reagujemy na cierpienie innych niemal tak, jakby dotyczyło nas samych. Stąd też troska o innych jest czymś naturalnym. Pojawiają się także głosy, że kobieta, z racji swoich predyspozycji biologicznych, jest wręcz predestynowana do „bycia opiekunką domowego ogniska”. Takie przekonanie podtrzymywane jest nie tylko przez religię katolicką, patriarchalny model społeczeństwa, ale także judeo-chrześcijańskie podwaliny współczesnej moralności i etyki. Te zasady są tak głęboko wpisane w nasze postrzeganie świata, że nieświadomie wciąż realizujemy tradycyjny model kobiecości, który przez wieki zamykał ją w sferze domowej. Powiesz mi, że to bzdura. Że może tak kiedyś było, ale dziś jest inaczej. I masz zupełną rację. Jednak pewnie gdzieś z tyłu głowy wciąż słyszysz wyświechtane zdanie: bo kto ci poda szklankę wody na starość. To jednak nie koniec niespodzianek. Niespełna sto lat temu Margaret Mead zauważyła, że biologiczne predyspozycje (w tym kontekście kobiet, ale w szerszej perspektywie także i mężczyzn) są modelowane przez normy. Innymi słowy, w życiu odgrywamy pewne role, a oczekiwania społeczne wobec kobiet są w dużej mierze konstruktem kulturowym. Idąc dalej tym torem myślenia, troska o bliskich została przypisana kobietom jako ich „naturalne” powołanie. Bo tak było zawsze, bo tak jest dobrze. Tymczasem nie jest ona wyłącznie cechą biologiczną, lecz elementem porządku społecznego. I mamy tu paradoks. Współcześnie podkreśla się autonomię jednostki, lecz równocześnie wciąż utrwala się moralny ideał poświęcenia – szczególnie kobiet w roli matek, partnerek czy opiekunek osób starszych. Szkoda, że czasem zapominamy, że jest to tylko narzędzie organizacji ładu społecznego. Cena pomagania W latach 80. XX wieku Allan Luks prowadził badania psychologiczne obejmujące zagadnienie altruizmu i doszedł do wniosku, że troska o innych przynosi nam wymierne korzyści. Między innymi nadaje nam poczucie sensu i przynależności, poprawia nasze samopoczucie i łagodzi stres, podnosi samoocenę, wzmacnia sprawczość, zmniejsza poczucie samotności oraz przynosi społeczne uznanie. Pomagając, czujemy się szczęśliwe. Bo w odpowiedzi na nasze działania układ nagrody w mózgu wydziela endorfiny (to tak zwany efekt helper’s high). A jednocześnie troszcząc się o innych, idealnie wpisujemy się w społeczne oczekiwania. Brzmi jak układ idealny. Jednak szkopuł tkwi w szczególe, czyli w tym, że w procesie socjalizacji kobietom wciąż narzucany jest inny wzorzec niż mężczyznom, a który w ostatecznym rozrachunku działa na ich szkodę. Doskonała pani domu, matka na medal, troskliwa córka i oddana pracowniczka. I niby nie ma w tym nic złego, prawda? Takie zachowanie może być źródłem siły i wewnętrzną motywacją do działania. Jeśli jednak dziewczynka od dziecka uczy się, że jej wartość zależy od samopoczucia innych i zaspokajania ich potrzeb, to już nie jest fajnie. Bo gdy będzie chciała sprawić sobie przyjemność, poczuje się winna. Zdaniem psychologów lęk przed odrzuceniem, brakiem akceptacji, jak i poczucie winny sprawiają, że kobiety częściej rezygnują z własnych potrzeb, a nawet całkowicie z je zaniedbują. To jednak nie wszystko. Bo między empatią, troską i chęcią niesienia pomocy innym a samopoświęceniem jest bardzo cienka granica. Cena, jaką płacimy, jest ogromna. Chroniczny stres, wypalenie emocjonalne, utrata poczucia autonomii to tylko wierzchołek góry lodowej. Czas odzyskać siebie Troska o siebie i swój dobrostan bywa postrzegana jako egoizm lub luksus. Szukamy miliona wymówek, byle tylko utrzymać status quo. Bo nie mam czasu, bo nie mam pieniędzy, bo nikt tego za mnie nie zrobi. I dźwigamy ostatkiem sił swój krzyż pański. Bo tak trzeba, bo muszę, bo odpocznę, jak wszystko zrobię, bo inni mają gorzej, bo dam sobie radę, bo odpocznę po śmierci. Wiesz, co się pod tym kryje? W opinii psychologów może to być przejaw: strachu przed odrzuceniem, lęku przed oceną społeczną, poczucia winy, nadodpowiedzialności, postrzegania samopoświęcenia jako cnoty, oceny swojej wartości przez pryzmat użyteczności lub nawyk wyniesiony z domu. Tylko że z pustego i Salomon nie naleje. I jeśli sama o siebie nie zadbasz, nikt tego nie zrobi. Truizm? Zapewne. A jednak czasem takie „oczywistości” najtrudniej wprowadzić w życie. A może wytkniesz mi, że łatwiej powiedzieć, trudniej zrobić. Nie jestem święta i czasem też używam tych wymówek. Jednak z doświadczenia wiem, że stawianie siebie na samym końcu listy potrzeb to stąpanie po grząskim gruncie. Nie warto, bo cena, jaką przyjdzie ci zapłacić, jest wysoka. Dlatego nie odkładaj siebie na później. Bibliografia: Beauvoir de S., „Druga płeć”, Warszawa 2023; Gilligan C., „Innym głosem. Teoria psychologii a rozwój kobiet”, Warszawa 2015; Luks A., Payne P., „The Healing Power of Doing Good”, Bloomington 2001; Mead M., „Płeć i charakter w trzech społecznościach pierwotnych”, Warszawa 1986; Tomasello M., „Dlaczego współpracujemy”, Kraków 2015. Czytaj także: Ulubione krzesło w domu to nie tylko domena silversów. Wyjaśnienie tego mikrorytuału może cię zaskoczyć Zdarza ci się co chwilę zaglądać do lodówki z nadzieją, że zajdziesz w niej coś pysznego? To nie jest przypadek Przyciskasz kilka razy guzik w windzie, chociaż wiesz, że nie będzie szybciej? W rzeczywistości chodzi o coś zupełnie innego
Dlaczego to robimy? Zdarza ci się co chwilę zaglądać do lodówki z nadzieją, że zajdziesz w niej coś pysznego? To nie jest przypadek
Nuda, stres, przebodźcowanie. To nie jedyne powody bezwiednego sięgania do lodówki. W jednym psycholodzy są zgodni: to droga na skróty. Zamiast zajadać kolejną przekąskę, powinniśmy zadać sobie ważne pytanie. Odpowiedź jest kluczowa dla naszego dobrostanu.
Coś bym zjadła. Sama nie wiem co. Może coś słodkiego, a może plasterek sera. Żeby szybko coś przekąsić, bez zbędnych ceregieli. Nie, nie, gotowanie, a nawet krojenie nie wchodzi w grę. Nie mam na to czasu. W sumie to aż tak nie jestem głodna, ale coś bym wrzuciła na ząb. Więc idę do kuchni, otwieram lodówkę, patrzę na zawartość półek i... Nie ma w niej nic, co by mnie zachęciło do zjedzenia. Niby półki pełne, warzywa leżą w koszyczku, wczorajszy obiad chłodzi się w rondelku, ale to nie to. Wzdycham tylko i wracam do biurka. Tekst sam się nie napisze. Jednak po kilku minutach wstaję i idę do lodówki. Już nawet się nie zastanawiam, na co mam ochotę. Idę. Jak robot. Jak jakaś maszyna przyciągana niewidzialną siłą w stronę lodówki. Nim się obejrzę, już stoję u jej wrót. I znów skanuję wzrokiem półki. Nic mnie nie zachwyca. No ale trudno, już zjem ten kawałeczek kabanosa, chociaż w sumie nie mam na niego ochoty. Wracam do biurka i wcale nie czuję się lepiej niż pięć minut wcześniej. Hm, o co w tym właściwie chodzi? Dlaczego tak zrobiłam? Mózg, który nie znosi pustki Zaglądanie do lodówki w poszukiwaniu czegoś potencjalnie pysznego to powszechne zjawisko. Czasem nawet nie zwracamy na nie większej uwagi. Może tłumaczymy to słabą wolą, uleganiem zachciankom albo nieszkodliwym nawykiem. Tymczasem takie zachowanie to nic innego jak reakcja mózgu na stres, nudę lub negatywne emocje. A co z tym wspólnego ma lodówka? Bardzo wiele. Jedzenie, a w szczególności słodkości, to jeden z najsilniejszych bodźców nagradzających. Dziś żyjemy w krainie mlekiem i miodem płynącej. Wystarczy wyciągnąć rękę i już zajadamy się słodziutką bezą, chrupiącymi czipsami lub, jak kto woli, marchewką. Jednak przez tysiące lat dostęp do pożywienia był niepewny, więc trzeba było jeść „na zapas”, a poczucie sytości wywoływało błogi stan. Już dawno opuściliśmy jaskinie, świat zmienił się nie do poznania, lecz nasz mózg wciąż funkcjonuje według utartego schematu. Na sam widok lodówki dopamina rośnie, a w nas pojawia się uczucie, że jeszcze chwila, jeszcze moment i będzie dobrze. Dlatego nie musisz być głodna, żeby chcieć jeść. Bo chęć poprawienia sobie nastroju może być silniejsza niż głód. To wyjaśnienie brzmi przekonująco, jednak nie wyjaśnia, dlaczego po chwili znów zaglądamy do lodówki. Przecież doskonale wiemy, że nie ma w niej nic, na co mielibyśmy ochotę. Co się za tym kryje? Obietnica nagrody. Nasz mózg nie lubi ani chaosu, ani poczucia wewnętrznej pustki. Intuicyjnie dążymy do tego, by ją zagłuszyć. Lodówka, a raczej jej zawartość daje nam poczucie iluzji, że tę emocjonalną pustkę da się szybko czymś wypełnić. Głód, którego nie widać Nasze „wędrówki” do lodówki najczęściej nie mają nic wspólnego z głodem. Bo podążamy do kuchni, nawet gdy jesteśmy pełni. Zdaniem psychologów takie zachowanie to ważny sygnał, jaki wysyła nam mózg, a który często bagatelizujemy. Co on oznacza? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi, jednak w większości przypadków jest to znak, że potrzebujemy: uznania, pocieszenia, odpoczynku, wyciszenia, bliskości lub brakuje nam poczucia bezpieczeństwa. Nieświadomie oczekujemy, że jedzenie przyniesie nam ulgę. W ten sposób staramy się uregulować własne emocje i sprawić, że poczujemy się lepiej. Jedzenie staje się narzędziem. Niestety, ulga, która się pojawia, jest krótkotrwała. Bo przekąska nie rozwiązuje problemu, lecz jedynie go maskuje. Dlatego chwilę później możemy odczuwać: rozczarowanie, poczucie winy, potrzebę zjedzenia kolejnego „pocieszacza”. Zdaniem specjalistów to wyuczony skrót myślowy, szczególnie jeśli jako dzieci: byłyśmy uspokajani jedzeniem, nagradzane słodyczami, odwracano naszą uwagę przekąską, gdy znalazłyśmy się w trudnej sytuacji. Warto jednak pamiętać, że taka strategia radzenia sobie z emocjami nie wynika ze słabości charakteru, ale z nieumiejętności nazywania własnych emocji oraz... chemii mózgu. Codzienne rytuały Lubimy myśleć o sobie jako o istotach racjonalnych, które świadomie podejmują decyzje. Mózg jednak często płata nam psikusa. Bo to, co powtarzalne postrzega jako bezpieczne. Okazuje się, że wiele naszych zachowań, codziennych rytuałów jest uproszczonym schematem działania. Nie wymaga już myślenia, analizy ani oceny. Wystarczy impuls i dokładnie wiemy, co powinniśmy zrobić. I tak właśnie jest z zaglądaniem do lodówki. Pojawia się pewien bodziec (np.nuda, stres, zmęczenie), więc zaczynamy podświadomie szukać rozwiązania i udajemy się do kuchni. Jeśli pierwsze podejście nie przyniosło oczekiwanego rozwiązania, podejmujemy kolejną próbę. Przecież dobrze wiemy, że tylko jeden krok dzieli nas od szczęścia. I im częściej ten cykl się powtarza, tym mniej świadomy się staje. Ze smutkiem muszę przyznać, że w tej sytuacji lodówka wgrywa z rozsądkiem. Psychologowie mówią tu o minimalizacji kosztów poznawczych. Mózg wybiera rozwiązania, które wymagają najmniej energii. Szybka przekąska daje nam obietnicę szczęścia, jest łatwo dostępna i nie trzeba długo czekać na efekty. A nazwanie swoich emocji jest trudne, czasochłonne i wiąże się z niepożądanymi, nie zawsze przyjemnymi myślami. Nic zatem dziwnego, że wybieramy pierwsze rozwiązanie. Teraz już wiem, że gdy następnym razem stanę przed lodówką w poszukiwaniu chwilowego szczęścia, nie powinnam automatycznie ulegać „zachciance”. Bo to mój mózg domaga się uwagi. Zamiast sięgać po przekąskę, zadam sobie pytanie: czego naprawdę teraz potrzebuję? I to właśnie odróżnia świadomość od walki z samą sobą. Bibliografia: Czepczor K., Brytek-Matera A. „Jedzenie pod wpływem emocji”, Warszawa 2017. Juruć, A. Wierusz-Wysocka, B. Bogdański, P., „Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała”, Farmacja Współczesna; 2011. 4: 119- 126. Pawełczyk-Jabłońska P., „Nie jestem głodny, ale jem, bo lubię, jem, bo się boję, czyli psychologiczne funkcje jedzenia”, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej 2018, za: https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/nie-jestem-glodny-ale-jem-bo-lubie-jem-bo-sie-boje-czyli-psychologiczne-funkcje-jedzenia, data pobrania 21.01.2026. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Ulubione krzesło w domu to nie tylko domena silversów. Wyjaśnienie tego mikrorytuału może cię zaskoczyć Dlaczego to robimy? Wiele osób mówi do siebie, ale nikt się do tego nie przyznaje. Ten wstydliwy nawyk pomaga nam w codziennym życiu Dlaczego to robimy? Przyciskasz kilka razy guzik w windzie, chociaż wiesz, że nie będzie szybciej? W rzeczywistości chodzi o coś zupełnie innego
Ulubione krzesło w domu to nie tylko domena silversów. Wyjaśnienie tego mikrorytuału może cię zaskoczyć
Przywiązujemy się nie tylko do ludzi, ale także miejsc i przedmiotów. Naukowcy nie mają cienia wątpliwości, że to może powiedzieć o nas więcej, niż słowa. Dowiedz się, co mówią o tobie małe rytuały i nawyki.
Ulubiony fotel, krzesło, stałe miejsce przy stole, a nawet preferowany koc lub poduszka często kojarzy się z osobami, które z racji wieku, mają swoje przyzwyczajenia. Pewnie dlatego ciężko się nam przyznać nawet przed sobą, że choć jesteśmy duchem młode, to mimo to posiadamy „starcze” przyzwyczajenia. Trochę wstyd, co nie? Tymczasem naukowcy zagłębili się w temat naszych codziennych zachowań, przyzwyczajeń i domowych rytuałów. Okazuje się, że w tych symbolicznych i niepozornych zachowaniach kryje się bogactwo znaczeń. Przywiązanie do miejsca W psychologii środowiskowej, ale także badaniach multidyscyplinarnych od lat funkcjonuje pojęcie „place attachment”, czyli właśnie przywiązanie do miejsca. Pojęcie to opisuje i wyjaśnia emocjonalne więzi ludzi z konkretnymi miejscami oraz tłumaczy, dlaczego pewne przedmioty mają dla nas szczególne znaczenie. To jednak nie wszystko. Zdaniem specjalistów, przywiązanie do konkretnej przestrzeni lub przedmiotu może realnie wpłynąć na nasze poczucie szczęścia. A to, jaki mamy stosunek do ukochanego fotela, preferowanego miejsca przy stole lub innej przestrzeni w zaciszu domowym jest powszechne i niezależne od wieku. Co zatem sprawia, że niektóre miejsca silniej rezonują z nami, a inne są nam zupełnie obojętne? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ponieważ trzeba wziąć pod uwagę kilka czynników. W omawiany przypadku jest to więź: emocjonalna i indywidualna, która daje nam np. poczucie bezpieczeństwa lub odwołuje się do pozytywnych emocji i wspomnień; symboliczna i społeczna, która odwołuje się do przekonań i wartości, które są bliskie naszemu sercu np. tradycji, zasad postępowania i relacji z bliskimi. Suche informacje nie oddają jednak złożoności zjawiska. Gdy jednak sięgniesz do własnych doświadczeń i przypomnisz sobie miłe chwile spędzone w fotelu z książką lub kubkiem aromatycznej herbaty, z pewnością mimowolnie uśmiechniesz się do siebie, prawda? Nasze małe rytuały codzienności Z antropologicznego, jak i psychologicznego punktu widzenia, nasze małe, codzienne rytuały stanowią podwaliny naszej egzystencji. Niezależnie od tego, czy spojrzymy globalnie na określoną strukturę społeczną, czy na jednostkę, wnioski będą podobne. Rytuały mają moc. A praktykowane przez nas rytuały wcale nie muszą być związane ze sferą sacrum. Ba! Nawet nie muszą być wykonywane uroczyście i z wielką pompą – mogą dotyczyć prostych, powtarzalnych czynności, które nadają naszemu życiu sens i porządkują przestrzeń. A jeśli dana czynność pełni także funkcję symboliczną i społeczną, równocześnie kształtuje naszą tożsamość. Znów brzmi pompatycznie i niewiele wnosi? Wyobraź sobie kobietę, a może nią właśnie jesteś, która codziennie wieczorem siada w fotelu i czyta bajki swoim dzieciom lub wnukom. Niby nic, ale w poprzez takie mikrorytuały czytająca powiastki dla najmłodszych umacnia się w przekonaniu, że dobrze wypełnia rolę opiekunki. Człowiek ma naturalną potrzebę posiadania własnej przestrzeni, nawet bardzo małej. Tym samym można zauważyć, że sposób, w jaki klasyfikujemy i porządkujemy przestrzeń oraz organizujemy codzienną rutynę, nie jest przypadkowy. Każda czynność, miejsce w domu, jak i przedmiot może być interpretowany przez pryzmat symboliki lub norm kulturowych. Innymi słowy, dom to mikroświat, który odzwierciedla szerszy porządek społeczny. Robimy to, bo tak trzeba. Bo tak się zawsze robiło. Bo tak wypada. A złamanie tej niepisanej zasady budzi nasz sprzeciw. W tym kontekście, ulubione miejsce staje się symbolem bezpieczeństwa, stabilności i autonomii, a jego zajęcie przez inną osobę często wywołuje irytację, a nawet głośny sprzeciw. To moje. Tak nie wolno. Co inni powiedzą. Dlaczego tak się dzieje? Nasze mózgi lubią proste, łatwe, szybkie i efektywne rozwiązania. Dlatego też to, co znane jest postrzegane przez nas jako lepsze. Praktyczne znaczenie mikrorytuałów Nie będzie to wielkim odkryciem, jeśli powiem, że chaos, zmienność i niepewność sprawa, że czujemy się mało komfortowo. A ponieważ nie na wszystko mamy wpływ, podświadomie „zakotwiczamy” się w tym, co nam znane i pozornie niezmienne. Chcemy sprawić, żeby nasz świat, o ile to możliwe, był przewidywalny, bezpieczny i dobry. Sama świadomość, że wiemy, co się wydarzy, co zrobimy i jakie będą tego konsekwencje oraz jak będzie wyglądał nasz dzień, sprzyja naszemu dobrostanowi psychicznemu i obniża poziom stresu. Zdaniem psychologów, mikrorytuał ma praktyczne znaczenie w naszym codziennym życiu. I wcale nie są to puste słowa. Przykłady? Proszę bardzo. Wyznaczone miejsce do pracy zdalnej to oddzielenie umowne oddzielenie życia zawodowego od sfery prywatnej, co sprzyja dobrej organizacji dnia i wspiera koncentrację oraz podnosi efektywność pracy. Ulubione miejsce na kanapie podczas oglądania telewizji daje poczucie bezpieczeństwa i komfortu, ale także pomaga odzyskać wewnętrzny balans po ciężkim dniu. Poranna kawa pita zawsze w tym samym kubku to mały i sprawiający przyjemność rytuał wyznaczający początek dnia. Stałe miejsce przy stole podczas rodzinnych posiłków wzmacnia poczucie przynależności i porządku w grupie, sprawia, że każdy zna swoją rolę i miejsce. Jak się pewnie domywasz, nie jest to pełna lista potencjalnych rytuałów. Nie chodzi tu o to, by stworzyć pokaźną listę przykładów wyssanych z palca, a oddać istotę „place attachment”. Mam jednak nadzieję, że następnym razem, gdy przyłapiesz się na zachowaniach, które „wypominają” twój numer PESEL, podejdziesz do tego ze spokojem. W końcu nie musisz się nikomu tłumaczyć. Bibliografia: Burszta J. W., „Antropologia kultury”, Poznań 1998; Devine-Wright P., Manzo L.C. „Place Attachment. Advances in theory, methods and applications”, Londyn 2020. Douglas M., „Czystość i zmaza”, Warszawa 2007. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Wiele osób mówi do siebie, ale nikt się do tego nie przyznaje. Ten wstydliwy nawyk pomaga nam w codziennym życiu Dlaczego to robimy? Przyciskasz kilka razy guzik w windzie, chociaż wiesz, że nie będzie szybciej? W rzeczywistości chodzi o coś zupełnie innego Dlaczego to robimy? Zdejmowanie biżuterii przed sprzątaniem mówi o nas więcej, niż sądzimy. Ten gest rozumieją tylko uważni obserwatorzy
Dlaczego to robimy? Wiele osób mówi do siebie, ale nikt się do tego nie przyznaje. Ten wstydliwy nawyk pomaga nam w codziennym życiu
Robisz to w myślach, pod nosem, a może zupełnie na głos? Wewnętrzny dialog to jedno z najważniejszych narzędzi naszego umysłu. Dlaczego więc wciąż budzi tyle uprzedzeń? Co ciekawe, sposób, w jaki zwracamy się do samych siebie, ma większe znaczenie, niż nam się wydaje.
Nie masz czasem takiego wrażenia, że nasze życie jest pełne paradoksów? Tym razem chce zwrócić twoją uwagę na pewne zachowanie, które, mimo iż jest powszechne, w naszych oczach uchodzi za anomalię, żeby nie powiedzieć... dziwactwo. A prawda jest taka, że wszyscy do siebie mówią. To jednak nie zmienia faktu, że w społecznym odbiorze wewnętrzny monolog ma negatywne konotacje, a nawet bywa kojarzony z zaburzeniami zdrowia psychicznego. Naukowcom, a w tym przypadku neuropsychologom, nic co ludzkie, nie jest obce, dlatego postanowili zająć się i tym aspektem naszego życia. Wyniki prowadzonych badań jasno wskazują, że wewnętrzny dialog odgrywa kluczową rolę w codziennym funkcjonowaniu człowieka. Określone mianem „self-talk”, „private speech”, czy „mową prywatną” zjawisko nie tylko stanowi integralny element naszego istnienia, ale ma również pozytywny wpływ na nasz rozwój. Wszystko pięknie, ale jakie daje nam to korzyści? Self-talk dzieci i dorosłych W naszym kręgu kulturowym mówienie do siebie jest powszechnie postrzegane jako domena dzieci i starców, czyli osób, które z racji wieku nie muszą bezwzględnie przestrzegać ogólnoprzyjętych konwenansów. Każda osoba, która ma bezpośredni kontakt z maluchami, zauważy, że gdy te nauczą się werbalizować myśli, natychmiast zaczynają mówić do siebie. Na głos. Opisują, co robią, dyskutują ze sobą, a nawet wydają sobie polecenia. My, ci dorośli, rozsądni i racjonalni, traktujemy to z przymrużeniem oka. Ot, dziecięca zabawa. Tylko? To nauka życia. Niemal sto lat temu Lew Wygotski jako jeden z pierwszych wysnuł wniosek, że takie praktyki pomagają dzieciom uporządkować i nazwać świat, a po drugie wcale nie znikają z wiekiem. Po prostu przestajemy (tak często) głośno werbalizować swoje myśli. Na pewno znasz z autopsji takie sytuacje, w których mówisz do siebie: „o nie, powinnam zrobić to lepiej”, „gdzie ja to położyłem?”, „co ja teraz zrobię?” lub „muszę jej powiedzieć, co powinna zrobić”. Jest to dla nas tak naturalne, że często nie zdajemy sobie z tego sprawy. A czasem prowadzimy ze sobą lub z wyimaginowaną osobą dialogi, które w rzeczywistości nigdy się nie odbyły i się nie odbędą. Artykułujemy w myślach mądre zdania, sypiemy ripostami jak z rękawa albo ucieramy nosa interlokutorom. I najczęściej wygrywamy w myślach słowne potyczki. Ciężko w to uwierzyć, ale wszyscy to robimy. Ty, ja, twój szef, sąsiadka spod 5 i influencerka, którą obserwujesz w social mediach. Bo to pomaga nam zrozumieć i ocenić sytuację, w jakiej się znaleźliśmy. Narzędzie poznawcze Gdy myślimy o dialogu, najczęściej mamy na myśli rozmowę z drugą osobą. Naukowcy zajmujący się językiem, semiotyką, czy też szeroko rozumianą teorią komunikacji rozbijają zwykłą wymianę zdań na czynniki pierwsze, pławiąc się w pojęciach, które tylko im są znane. Potocznie także w ten sposób postrzegamy rozmowę. Ale mówić do siebie? Nonsens. A jednak tak robimy. Bo nasze mózgi nie lubią chaosu informacyjnego i gubią się w natłoku informacji. Wewnętrzny dialog pozwala nam lepiej porządkować własne myśli, a w konsekwencji mówienie do siebie: wspiera koncentrację i pamięć, pomaga rozwiązać problemy, nadaje naszym myślom strukturę, pozwala lepiej poznać otaczający nas świat. Mówimy do siebie, gdy czegoś szukamy, analizujemy, planujemy, staramy się coś zrozumieć lub zapamiętać. Tym samym wewnętrzny dialog pozwala nam na: uporządkowanie myśli i skupienie się na tym, co najważniejsze. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Xinqi Guo, Karen Dobkins na 103 ochotnikach, wewnętrzny dialog przyśpiesza naukę, zapamiętywanie faktów i rozwiązywanie napotkanych trudności, a to przynosi realne korzyści w życiu. Dzięki temu szybciej podejmujemy trafne decyzje. Regulator emocji Psycholodzy nie mają wątpliwości, że prowadzone przez nas wewnętrzne monologi nie tylko pełnią funkcję narzędzia poznawczego. Dialog, który prowadzimy sami ze sobą, odgrywa kluczową rolę w regulacji emocji. Brzmi poważnie, a jak to wygląda w praktyce? Gdy znajdziemy się w trudnej, stresującej, pełnej niepewności sytuacji np. czekamy na ważny egzamin, czy próbujemy sobie poradzić ze stratą bliskiej osoby, intuicyjnie zwracamy się sami do siebie słowami: „spokojnie, będzie dobrze”, „to na pewno minie”, „dam sobie radę”, „jestem w dobrych rękach”. W ten sposób staramy się uspokoić skołatane nerwy, pocieszyć się lub nadać sens trudnym doświadczeniom, z którymi przyszło się nam zmierzyć. Dzięki temu nabieramy dystansu do sytuacji lub problemu, a w konsekwencji bardziej realistycznie spoglądamy nie tylko na świat, ale i swoje możliwości. Brzmi sensownie, prawda? Problem w tym, że nie zawsze tak jest. W opinii psychologów, sposób, w jaki zwracamy się do siebie, ma ogromne znaczenie. Bo przecież zamiast „dam sobie radę”, możemy usłyszeć ostrą reprymendę lub słowa pełne krytyki. „Jestem beznadziejna”, „zawsze muszę coś zepsuć”, „nigdy mi się nie uda”, „nie poradzę sobie z tym wszystkim”. Brzmi znajomo? Mam nadzieję, że nie. I nie chodzi mi o to, że mamy nieustannie wpadać w samozachwyt. Nic z tych rzeczy. Słowa mają moc. Jeśli nieustannie podkopujemy swoją wartość, obniżamy samoocenę, to nie tylko narażamy się na dodatkowy stres, ale przede wszystkim odbieramy sobie sprawczość. Zupełnie niepotrzebnie. Wszyscy do siebie gadają, chociaż normy kulturowe starają się nam wmówić, że powinniśmy się tego wstydzić. Skoro jednak już wiemy, że to całkiem naturalne i powszechne, to niech wewnętrzny dialog stanie się naszym sprzymierzeńcem. Jak? Mów do siebie z życzliwością i empatią. Niby nic, a zmienia tak wiele. Bibliografia: Banaszak E., Florkowski R., Laudańska-Krzemińska I., Lubczyńska A., Wiza A., „Kompetencje społeczno-emocjonalne uczniów. Przewodnik dla nauczycieli”, Warszawa 2023. Schertz E. K., Orvell A., Chandhok S., D. Vickers D. B, Moser S. J., Ayduk O., Kross E., „The frequency, form, and function of self-talk in everyday life”, https://doi.org/10.1038/s41598-025-22647-2, publikacja: 06.11. 2025, pobrane: 22.12.2025. Xinqi Guo, Dobkins K., „Private speech improves cognitive performance in young adults”, Consciousness and Cognition Nr 11/2023/ 103585, https://doi.org/10.1016/j.concog.2023.103585, pobrane: 22.12.25. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Zabawa biżuterią lub guzikiem to mały gest o wielkiej sile. Okazuje się, że angażuje więcej niż tylko dłonie Dlaczego to robimy? Zdejmowanie biżuterii przed sprzątaniem mówi o nas więcej, niż sądzimy. Ten gest rozumieją tylko uważni obserwatorzy Dlaczego to robimy? Przyciskasz kilka razy guzik w windzie, chociaż wiesz, że nie będzie szybciej? W rzeczywistości chodzi o coś zupełnie innego
Dlaczego to robimy? Przyciskasz kilka razy guzik w windzie, chociaż wiesz, że nie będzie szybciej? W rzeczywistości chodzi o coś zupełnie innego
Wszyscy wiemy o tym, że nasze dobre chęci nie wystarczą, by światła sygnalizacji świetlnej zmieniły kolor na zielony, gdy tylko staniemy przy przejściu dla pieszych. A jednak, gdy po przyciśnięciu guzika, nic się nie zmienia, często ze złością kontynuujemy naciskanie przycisku. Podobnie jest z guzikiem w windzie. Zastanawiałaś się kiedyś, dlaczego tak robimy?
Doskonale zdajemy sobie sprawę, że wielokrotne naciskanie guzika w windzie nie sprawi, że drzwi szybciej się zamkną lub winda ruszy w górę niczym rakieta. A mimo to często tak robimy, prawda? Podobnie rzecz ma się z coraz mocniejszym wciskaniem guzika od pilota. Dobrze wiemy, że konieczna jest wymiana baterii, a mimo to mamy nadzieję, że obejdzie się bez wstawania z kanapy. Przykłady takich zachowań można wymieniać bez liku. Wciskanie raz po raz przycisku na przejściu dla pieszych, kilkukrotne włączanie i wyłączanie światła, gdy żarówka jest przepalona lub odświeżanie strony internetowej, choć wiemy, że nic się nie zmieni, bo jesteśmy „poza zasięgiem”. Jestem pewna, że z autopsji znasz wiele takich czynności, które obiektywnie wydają się pozbawione sensu, a jednak mimowolnie je wykonujemy. Dlaczego tak się dzieje? Na szczęście jest na to odpowiedź. Iluzja kontroli Okazuje się, że większość z nas ma tendencję do przeceniania wpływu swoich działań na zdarzenia losowe lub kompletnie od nas niezależne, czego doskonałym przykładem jest kompulsywne wciskanie guzika w windzie. Po raz pierwszy tym powszechnym, ale być może niedocenianym w środowisku naukowym zjawiskiem zajęła się w 1975 roku Ellen Langer. Wprowadziła ona w dyskurs naukowy pojęcie „iluzji kontroli” (ang. the illusion of control). Langer przeprowadziła serię 6 badań, w których wzięło udział 631 osób. Za cel postawiła sobie wyjaśnienie zjawiska „złudzenia kontroli”. Badani brali udział w loterii karcianej w sześciu różnych wariantach. Jak się okazało, seria badań potwierdziła wstępne założenia badaczki. Osoby biorące w badaniu, niezależnie od rodzaju bodźców i konfiguracji gry, z optymizmem podejmowały „grę” i miały większą nadzieję na sukces, niż wskazywałoby na to (obiektywne) prawdopodobieństwo. Co ciekawe, jeśli daną czynność wykonujemy samodzielnie, mamy nie tylko większe poczucie sprawczości, ale też bardziej wierzymy, że to, co robimy, ma wpływ na rzeczywistość. Nie ulega zatem wątpliwości, że pozytywne złudzenia na temat własnych możliwości, a nawet na temat własnej osoby są nam potrzebne do prawidłowego funkcjonowania w świecie. Wielokrotne wciskanie guzika, by maszyna działa szybciej, to tylko wierzchołek góry lodowej, Gdyby nie zawyżone poczucie sprawczości trudno byłoby nam nie tylko odnaleźć się w świecie, ale i zmotywować do działania. Warto w tym miejscu wspomnieć o przeprowadzonym także w latach 70. XX wieku badaniu Lauren Alloy i Lyn Abramson. Ich wyniki badań jasno wskazują, że osoby cierpiące na depresję nie ulegają iluzji kontroli. Magiczne myślenie Myślenie magiczne jest powiązane z poczuciem iluzji kontroli, ponieważ oba zjawiska zakładają, że nasze czyny mogą mieć realny wpływ na rzeczywistość, na którą wpływu nie mamy. W przypadku myślenia magicznego nie tylko nasze działania, ale i intencje mogą wpłynąć na inne osoby lub przedmioty, które w danej sytuacji są z nami fizycznie bądź duchowo powiązane. Brzmi trochę dziwnie i „od czapy”. Jednak Paul Rozin i Carol Nemeroff, którzy przez ćwierć wieku zajmowali się myśleniem magicznym, doszli do wniosku, że taki sposób myślenia nie jest tylko i wyłącznie domeną dzieci. Dorośli posługują się wyuczonym racjonalizmem, jednak w sytuacji zagrożenia i niepewności nasze mózgi korzystają z głębiej zakorzenionych schematów myślowych. Dokładnie tak jest ze wskazaną wcześniej sytuacją z windą, czy z pilotem od telewizora. Po pierwsze nie mamy kontroli nad tym, jak działa urządzenie. Po drugie: nasz mózg nie otrzymuje oczekiwanej informacji zwrotnej. Wciskamy guzik, widna stoi, drzwi się nie zamykają. Więc, po trzecie, zaczynamy odczuwać niewielki niepokój. I wciskamy guzik jeszcze raz i jeszcze raz, i jeszcze raz. Okazuje się, że prowadzone od lat 90. XX wieku badania neurokognitywne dowodzą, że nasze mózgi nie lubią nieprzewidywalności, chaosu i braku responsywności. Mówiąc prościej: jeśli wciskamy przycisk w pilocie od telewizora, to oczekujemy, że po naciśnięciu klawisza zaczniemy np. lepiej słyszeć to, co widzimy. Jednak gdy nic takiego nie następuje, nasz mózg nadal domaga się natychmiastowych efektów. Stąd też naciskamy kilkakrotnie guzik, zanim wpadnie nam do głowy myśl, by zmienić baterie. W tej „luce” pojawia się miejsce właśnie na myślenie (i działanie) magiczne. W ten sposób radzimy sobie z poczuciem chaosu, brakiem kontroli i niepewnością. Te niepozorne działania, drobne rytuały, automatyczne działania służą do złagodzenia napięcia, ale utwierdza nas w przekonaniu, że świat jest przewidywalny, a zatem bezpieczny. Iluzja kontroli i quasi-magiczne myślenie oraz przekonania pokazują, że nawet w świecie nowoczesnych technologii nasze umysły wciąż sięgają po mechanizmy, które ewolucyjnie pomagały nam przetrwać. Mam nadzieję, że zrozumienie z jednej strony banalnych, a z drugiej, jakże skomplikowanych procesów, które dzieją się w naszych głowach, pozwoli nam lepiej poznać siebie samych. Bibliografia: Alloy, L. B.,Abramson, L. Y., Judgment of contingency in depressed and nondepressed students: Sadder but wiser?”, Journal of Experimental Psychology, 1979/108(4), 441–485; Brugger P., Graves R. E. „Testing vs. Believing Hypotheses: Magical Ideation in the Judgement of Contingencies”, Cognitive Neuropsychiatry, 1997/2, s. 251–272; Langer, E. J. „Iluzja kontroli”, Journal of Personality and Social Psychology, 1975/32 (2), 311–328; Rozin, P. i Nemeroff, C., „Sympathetic Magical Thinking: The Contagion and Similarity “Heuristics, W: Heuristics and Biases The Psychology of Intuitive Judgment,red. T. Gilovich, D.Griffin, D. Kahneman 2002 , s 201 – 216. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Zdejmowanie biżuterii przed sprzątaniem mówi o nas więcej, niż sądzimy. Ten gest rozumieją tylko uważni obserwatorzy Dlaczego to robimy? Uśmiechasz się, choć wcale nie masz na to ochoty? 3 teorie wyjaśniają, dlaczego robimy to wbrew sobie Dlaczego to robimy? Zabawa biżuterią lub guzikiem to mały gest o wielkiej sile. Okazuje się, że angażuje więcej niż tylko dłonie
Dlaczego to robimy? Zdejmowanie biżuterii przed sprzątaniem mówi o nas więcej, niż sądzimy. Ten gest rozumieją tylko uważni obserwatorzy
Sprzątanie jest symbolicznym zażegnaniem chaosu i wprowadzeniem ładu w nasze życie. Jednak jaki związek ma z tym zdejmowanie biżuterii przed kontaktem z detergentem? Okazuje się, że całkiem spory.
Pierścionki, obrączka, bransoletki to niepozorne błyskotki, które często stanowią integralną część naszej tożsamości. Jednak szybkie tempo życia i codzienny natłok obowiązków sprawiają, że nie zastanawiamy się nad ich symbolicznym znaczeniem ani nie analizujemy, co nimi komunikujemy. Antropolodzy zajmujący się kulturą materialną są zdania, że przedmioty, które nosimy, nie są neutralne. W tym kontekście biżuteria staje się istotnym i znaczącym elementem naszych codziennych mikrorytuałów. 1. Zdjęcie biżuterii to zrzucenie maski Po przekroczeniu progu naszego domu nie musimy silić się na uprzejmość i z uśmiechem przyklejonym do twarzy wysłuchiwać narzekań innych. Tu możemy być sobą. I właśnie przez pryzmat goffmanowskiej teorii można spojrzeć na mikroryuał zdejmowania biżuterii. Ten światowej klasy intelektualista używa teatralnej nomenklatury, by objaśnić nam mechanizmy funkcjonowania człowieka w życiu społecznym. Jego zdaniem, wszyscy przyjmujemy rozmaite maski – w pracy, w związkach, w rodzinie. W tym kontekście noszona przez nas biżuteria nie jest pozbawioną znaczenia „teatralną fasadą”, lecz niosącym komunikat elementem naszego wizerunku. To, jaką nosimy biżuterię, z czego jest ona wykonana, mówi wiele nie tylko o naszym poczuciu estetyki, ale także o statusie i przynależności. Idealnym przykładem jest obrączka. Nosząc ją, wysyłamy komunikat, że wypadliśmy z rynku matrymonialnego i, przynajmniej teoretycznie, nie szukamy nowego partnera lub partnerki. Używając goffmanowskiej terminologii, zdejmując maskę i inne teatralne rekwizyty, symbolicznie dajemy znak, że skończyło się przedstawienie. Paradoksalnie to akt szczerości wobec samego siebie. Bo ten gest ma w sobie moc wyzwolenia – zdejmujemy z siebie ciężar cudzych oczekiwań, nawet jeśli chwile później łapiemy ścierkę lub mopa. Co ciekawe, przed długi czas uważano, że zdjęcie biżuterii sprawiała, iż ciało staje się „czyste”, gotowe do działania, a także pozbawione oznak pozycji, czy roli społecznej. 2. Zdjęcie biżuterii to symboliczne przywrócenie porządku Zdejmowanie biżuterii to doskonały przykład ilustrujący dualistyczny podział świata na sacrum (święte, uporządkowane) i profanum (świeckie, chaotyczne). Te kluczowe pojęcia dla myśli Mircei Eliadego objaśniają, w jaki sposób internalizujemy rytuały. Ale jak to? Zwykłe zdjęcie pierścionka przed myciem okiem i od razu wielkie halo. Nonsens. Czy aby na pewno takie spojrzenie na świat jest całkowicie do passé? Zdaniem Eliadego człowiek nie umie i nie może żyć w świecie pozbawionym sensu. I właśnie dzięki rytuałom, czy też w omawianym przypadku — „świeckim” mikrorytuałom, porządkujemy świat, czas i przestrzeń oraz potwierdzamy własne istnienie. Jednak warto pamiętać, że nie każda czynność może zostać nazwana rytuałem, jak i nie każdy rytuał musi być związany z sacrum. Zdaniem rumuńskiego uczonego codzienne czynności, te zwykłe i niepozorne gesty mogą zostać przekształcone symboliczny akt, o ile będziemy je praktykować świadomie i z określoną intencją. Zdejmując biżuterię, czy też wcześniej wspomnianą maskę, wpisujemy swoją aktywność w pewnego rodzaju ramy. Sam gest jest „zawieszony pomiędzy”, lecz poprzez jego dokonanie, przekraczamy granicę pomiędzy światem publicznym a prywatnym. Postępując w ten sposób, być może nawet nieświadomie, próbujemy odzyskać poczucie sprawczości i kontroli nad własnym życiem. Tym samym nasza domowa codzienność może stać się naszą małą przestrzenią, sacrum. Być może właśnie to bycie „pomiędzy” powinno nas skłonić do głębszej refleksji. 3. Zdjęcie biżuterii to uważność Zdejmowanie biżuterii po powrocie do domu, a w szczególności przed sprzątaniem może być także zinterpretowane przez pryzmat psychologii oraz mindfulness. Taka postawa świadczy nie tylko o naszym stosunku do dóbr materialnych, ale także na umiejętnym kierowaniu uwagi i podejmowaniu świadomych decyzji. Zatrzymanie się w biegu, pozwala nam spojrzeć z dystansem na to, co aktualnie dzieje się w naszym życiu i podjąć dobra dla nas decyzję. Żeby tego było mało, zdaniem psychologów wykonywanie powtarzalnych czynności pozwala człowiekowi lepiej regulować emocje, redukować niepokój i zwiększać poczucie kontroli nad sytuacją. Tym samym, zdejmowanie biżuterii po powrocie do domu lub przed sprzątaniem może być gestem, który będzie działał jako sygnał dla mózgu. Jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki wejdziemy w tryb sprzątania. Rytuał w psychologii pozbawiony jest pierwiastka boskiego (sacrum). To ustalona sekwencja symbolicznych czynności. W tym znaczeniu nasz z pozoru nic nieznaczący nawyk zdejmowania biżuterii zawsze w określonej sytuacji może nabrać nowego znaczenia. Pozwala odseparować emocje i myśli związane z rolą publiczną od codziennych obowiązków. Analogicznie, sportowcy czy muzycy przed startem lub występem wykonują powtarzalny gest, który pomaga wzmocnić koncentrację i wyciszyć emocje. Okazuje się, ten prozaiczny gest staje się narzędziem samoregulacji, czy jakoby to chciał widzieć Eliade, rytuałem przenoszącym nas z sacrum do profanum. Niezależnie od tego, czy zdejmujemy biżuterię, czy też szorujemy sedes „odziane” w złote naszyjniki, nasza siła nie tkwi w tym, jak widza nas inni ani jak interpretują nasze wybory. Nasza siła tkwi w nas. Bibliografia: Eliade, M., „Sacrum i profanum. O istocie sfery religijnej”, Warszawa 2022; Goffman E., „Człowiek w teatrze życia codziennego”, Warszawa 1981; Tian, A. D., Schroeder, J., Häubl, G., Risen, J. L., Norton, M. I., & Gino, F., „Enacting rituals to improve self-control”, Journal of Personality and Social Psychology, 114(6)/2018, s. 851–876. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Uśmiechasz się, choć wcale nie masz na to ochoty? 3 teorie wyjaśniają, dlaczego robimy to wbrew sobie Dlaczego to robimy? Zabawa biżuterią lub guzikiem to mały gest o wielkiej sile. Okazuje się, że angażuje więcej niż tylko dłonie Dlaczego to robimy? Niezręczna cisza przy rodzinnym stole nie zawsze oznacza brak tematów. To subtelny mechanizm kontroli
Dlaczego to robimy? Uśmiechasz się, choć wcale nie masz na to ochoty? 3 teorie wyjaśniają, dlaczego robimy to wbrew sobie
Widząc uśmiechnięte osoby, najczęściej przypisujemy im szczere i dobre intencje. Tak jakby wyraz naszej twarzy był obiektywnym „papierkiem lakmusowych” dla naszych emocji i relacji. I zazwyczaj tak jest. Śmiejemy się, gdy czujemy się dobrze, gdy ktoś nad rozbawił lub jesteśmy zadowolone. Czasem jednak uśmiechamy się, mimo że w środku czujemy złość, zmęczenie lub smutek.
Psycholodzy zajmujący się badaniem ekspresji mimicznej zwrócili uwagę na sytuacje, w których może pojawić się sztuczny uśmiech. Nasze motywacje, by udawać zadowolenie lub rozbawienie, mogą być różne i nie zawsze są one w pełni uświadomione. Uśmiechamy się „tak wypada”, bo chcemy„zachować twarz” lub zamaskować negatywnie waloryzowane emocje. Okazuje się, że istnieją trzy teorie psychologiczne, które wyjaśniają, dlaczego uśmiechamy się, chociaż wcale nie mamy na to ochoty. Dlaczego się uśmiechasz? W kulturze Zachodu uśmiech ma szalenie duże znaczenie. Jest pożądany zarówno w relacjach na stopie zawodowej, jak i w domowym zaciszu. Mimo wszystko warto zachować pewną ostrożność przy interpretacji wyników badań. Uśmiech jest uwarunkowany kulturowo. I nie chodzi już o to, że uśmiechnięty Taj za sklepową ladą będzie przez lokalsów brany za oszusta, podczas gdy Amerykanin będzie oczekiwał od niego jeszcze większego zaangażowania. Różnice są widoczne nawet w ramach niewielkiej Europy. Dla Anglosasów uśmiech jest wyrazem życzliwości pozbawionej osobistego i emocjonalnego zaangażowania. Natomiast dla Polaków uśmiech jest wyrazem głębokiego, autentycznego szczęścia i nie jest już tak hojnie rozdawany osobom spoza bliskiego kręgu. Teoria 1: funkcja społeczna W tym ujęciu uśmiech jest znakiem i pełni określoną rolę w danej grupie, czy też społeczeństwie. Zgodnie z przyjętymi założeniami, uśmiechamy się do innych osób nie po to, by wyrazić radość, ale osiągnąć określony cel, np. chcemy być mili, chcemy uniknąć kłopotów, czy rozwiązać potencjalnie trudną sytuację lub rozładować napięcie. Wszyscy wiedzą, że „klient w krawacie jest mniej awanturujący się”, bywa jednak i tak, że zachowuje się niewłaściwie. W takiej sytuacji osoba za kasą nie wchodzi w jałowe dyskusje, tylko przybiera uśmiechniętą maskę. Podobnie zachowujemy się w relacji z bliskimi, gdy po raz dziesiąty słyszymy nietaktowne pytanie, które pada z ust wścibskiej ciotki. Ta strategia pozwala nam zachować dobre, a przynajmniej poprawne relacje w pracy, czy w rodzinie. Jednak na dłuższą metę takie rozwiązanie nie przynosi niczego dobrego. Jak pokazują badania Ewy Nowickiej w naszej kulturze podobną społecznie funkcję pełni (nazwany przeze mnie roboczo) półuśmiech, czyli tzw. uśmiech napięcia (ang. tension smile). Zapewne z własnego doświadczenia wiesz, że w trudnej sytuacji wiele osób sięga po ironię, drobne złośliwości i celne szpileczki tylko po to, by uniknąć otwartej konfrontacji. Teoria 2: sprzężenie zwrotne twarzy Tu w tytule powinnam napisać „hipoteza sprzężenia zwrotnego twarzy”, bo choć badanie, które miało miejsce w drugiej połowie lat 80. XX wieku, zostało naukowo uznane, dziś budzi pewne wątpliwości. Warto jednak o nim wspomnieć, ponieważ w mediach społecznościowych co krok pojawiają się specjaliści wszelkich maści, którzy za stosunkowo „niewielką” opłatę mogą nam sprzedać „złoty patent” na szczęście. Więc o co chodzi w tym całym zwrotnym sprzężeniu twarzy? W 1988 roku na łamach czasopisma „Journal of Personality and Social Psychology” ukazał się artykuł autorstwa Fritza Stracka, Leonarda L. Martina, Sabine Stepper, w którym obwieścili światu, że wymuszony uśmiech jest nie tylko ekspresją pozytywnych emocji, ale może takowe tworzyć. Ale jak? Zagryź długopis, tak aby twoje usta imitowały uśmiech, a twój mózg zareaguje, aktywując część odpowiedzialną za pozytywne emocje. I gotowe. A mówiąc najprościej: uśmiechaj się, a będziesz szczęśliwa. Proste, prawda? Niespełna 30 lat później naukowcy z Uniwersytetu w Amsterdamie postanowili ponownie zająć się hipotezą sprzężenia zwrotnego twarzy i ponownie przeprowadzili badanie. Wyniki, być może ku zaskoczeniu samych naukowców, kompletnie nie potwierdziły hipotezy z 1988 roku. Teoria 3: defensywne naśladownictwo Pochodząca z nurtu psychologii ewolucyjnej teoria defensywnego naśladownictwa (ang. defensive mimic theory) zakłada, że „wymuszony” uśmiech to odruch obronny i pierwotny sposób na przetrwanie oraz adaptację w grupie. Jest on tak silnie w nas zakorzeniony, że nie jesteśmy w stanie nam nim w pełni zapanować. Uśmiechając się, wysyłamy komunikat, który nie tylko rozładowuje napięcie, ale i informuje inne osoby, że nie stanowimy dla nich zagrożenia. O takiej formie interakcji adaptacyjnej pisze Michael Graziano. Uczony w swoim artykule z 2022 roku zauważa, że nie tylko pierwotny uśmiech, ale także płacz mógł z czasem nabrać głębszego znaczenia. Szybkie skurcze mięśni twarzy lub odsłonięcie zębów to powszechne sposoby komunikowania się wśród zwierząt np. naczelnych, ale też psowatych. Z tą różnicą, że u człowieka doszła do tego kulturowa otoczka, a uśmiech zyskał bogatsze formy ekspresji. Czy tak jest naprawdę? Jest to jedna z możliwości, jednak dopóki nie uda nam się przenieść w czasie, weryfikacja tej tezy wydaje się być niemożliwa. Każda z tych teorii w odmienny sposób wyjaśnia, dlaczego się uśmiechamy, choć wcale nam nie do śmiechu. W tym całym naukowym kołowrotku nie powinnyśmy jednak zapomnieć o jednej rzeczy. Żadna z nas nie jest zupą pomidorową. Nie musimy się uśmiechać tylko po to, by zadowolić innych. Bibliografia: Graziano, M. S. A. „The origin of smiling, laughing, and crying: The defensive mimic theory”, Evolutionary Human Sciences, 4/2022 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10426066/ z 29.10.2025; Hamer K., Hamer H., „Powody uśmiechania się”, Zagadnienia społeczne NR 1 (1) 2014, s. 124-141; Jarrett Ch., „Why do we smile?”, BBC Science Focus, www.sciencefocus.com/the-human-body/why-do-we-smile z 29.10.2025; Lewczuk J. „Orientacje społeczne a ocenianie cech partnera interakcji zależnie od jego mimicznej ekspresji emocjonalnej”, ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA PSYCHOLOGICA 18/2014, s 5-29. Nowicka, E. „Kultura komunikowania w Polsce”, Warszawa, 2013. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Zabawa biżuterią lub guzikiem to mały gest o wielkiej sile. Okazuje się, że angażuje więcej niż tylko dłonie Dlaczego to robimy? Niezręczna cisza przy rodzinnym stole nie zawsze oznacza brak tematów. To subtelny mechanizm kontroli Dlaczego to robimy? Espresso i latte z pianką to tylko pretekst. Kawiarnia to społeczny teatr codziennych rytuałów, które dostrzegają nieliczni
Zabawa biżuterią lub guzikiem to mały gest o wielkiej sile. Angażuje więcej niż tylko dłonie
Wiele wskazuje na to, że pozornie błahe czynności takie jak kręcenie guzkiem, czy zabawa biżuterią, kryją w sobie moc. Rozważając to zagadnienie z punktu widzenia psychologii, możemy lepiej zrozumieć, co daje nam ten gest, który angażuje nie tylko dłonie.
Pewnie znasz taką osobę, która kręci. Ja taką znam. I to nie jedną. Nie, nie, nie mam na myśli, że kłamie. Kręci. Guzikiem, pierścionkiem, wisiorkiem, koralikiem. Albo bezwiednie sprawdza fakturę przedmiotu. Jakby to właśnie tam znajdowała się odpowiedź na nurtujące ją pytania. A może dostrzega coś, co dla wielu osób jest niewidoczne? Wyrażenie emocji bez słów Jedni powiedzą, że to tylko nerwowe tiki, a inni, że jest to kwestia na tyle indywidualna, że nie ma najmniejszego sensu się nad tym rozwodzić. A jednak często to półautomatyczne, niemal bezwiedne, a z pewnością głęboko w nas zakorzenione działanie jest wyrazem niezaspokojonych emocji i potrzeb. Zabawa pierścionkiem, guzikiem lub innym drobnym elementem naszej garderoby to częsta reakcja na stres, niepewność, a nawet próba autoprzystosowania (z ang. self‑adaptors). Zdaniem psychologów, takie działanie pomaga szybko uregulować wewnętrzne napięcie (samoregulacja). Kto nigdy tego nie robił, wzruszy tylko ramionami. Jednak jest to niezwykle ważny mikrogest z punktu widzenia osoby, która właśnie namiętnie kręci guzikiem, który ledwo trzyma się odświętnej koszuli. W psychologii takie zachowanie nazywane jest stimmingiem (od ang. self-stimulatory behavior). Poprzez powtarzane mikrogesty dzieje się magia. Manipulowanie niewielkim przedmiotem: redukuje napięcie emocjonalne, pomaga w utrzymanie koncentracji, wzmacnia poczucie kontroli i bezpieczeństwa, wspiera proces samopocieszenia. O stimmingu najczęściej wspomina się zazwyczaj w kontekście szeroko rozumianych zaburzeń sensorycznych. Jednak można na te praktyki spojrzeć z szerszej perspektywy. Zabawa biżuterią lub innymi małymi przedmiotami codziennego użytku może pełnić funkcję komunikatu niewerbalnego. Swoistego kodu, który zrozumieją wybrańcy. I to nie tylko podczas partyjki w brydża. Z tą różnicą, że tak wykonywane gesty zazwyczaj są celowe i intencjonalne. Mikrogesty doskonale sprawdzą się w takcie biznesowego spotkania, ślubu lub innej sytuacji, podczas której istotna jest dyskrecja. Wystarczy jedno spojrzenie na czyjąś rękę bawiącą się guzikiem czy pierścionkiem, by wiedzieć, że coś jest nie tak z bliską nam osobą. A to pozwoli nam zareagować odpowiednio wcześnie. Osobisty amulet Może niekoniecznie się to tyczy banalnego guzika, ale w przypadku biżuterii to już inna para kaloszy. Dla niektórych z nas może mieć ona wartość estetyczną, a nawet sentymentalną, czego przykładem jest pierścionek zaręczynowy, łańcuszek po prababci lub bransoletka kupiona podczas wakacji. Każdy z tych przedmiotów jest nośnikiem emocji i wspomnień. To jednak nie wszystko. Może być także osobistym przedmiotem magicznym. Nie mam tu na myśli żadnego czary-mary ani wiary w siły nadprzyrodzone. Odruchowe dotykanie, stukanie, kręcenie, głaskanie przedmiotów, które są dla nas ważne, mogą być nieuświadomionym sposobem na wyciszenie. W opinii wielu psychologów sięgamy po takie amulety, nie dlatego, że nam się nudzi lub nie mamy czym się zająć rękami. Robimy to, bo potrzebujemy „zakotwiczenia” w teraźniejszości. Czegoś, co przypomni nam: kim jesteśmy, co jest dla nas ważne. Ten symboliczny powrót do „tu i teraz” jest podstawą wielu technik uważności, znanych np. z praktyki mindfulness. Moda na spinnery W 2017 roku zapanował boom na fidget spinery. W omawianym kontekście można je potraktować jako pewnego rodzaju zamienniki wcześniej wspomnianej biżuterii, czy guzika. Ich funkcja jest taka sama. Kręcenie, obracanie niewielkim przedmiotem (tzw. strategia fidget-to-focus) ma za zadanie wspierać koncentrację i regulować emocje. Dodatkowo cykliczna i monotonna aktywność dłoni stymuluje mózg, a tym samym zwiększa efektywność nauki. To dało naukowcom do myślenia. Czy naprawdę wystarczy codziennie pokręcić spinnerem, by przeistoczyć się w chodzącą encyklopedię? A może takie działanie może przynieść nam inne korzyści? Jak jest na prawdę i o co w tym wszystkim chodzi? Ku mojemu zdziwieniu, ich wyniki badań, były bardziej precyzyjne niż klasyczne w świecie akademickim powiedzenie: „to zależy”. W 2024 roku amerykańscy psycholodzy postanowili zbadać skuteczność spinnera. W badaniu wzięło udział 509 uczestników. Wyniki wskazują, że efekty urządzeń typu fidget są bardzo zróżnicowane, a poprawa wyników w nauce poszczególnych uczniów jest znikoma. Niestety kręcenie spinnerem, guzikiem, czy pierścionkiem w domowym zaciszu również nie daje oszałamiających rezultatów. Zdaniem Patrycji Przednówek takie gesty wcale nie poprawiają koncentracji ani nie zmniejszają poziomu stresu. Nie ma jednoznacznych i obiektywnych dowodów, że spinery mają pozytywny wpływ na naszą psychikę oraz funkcjonowanie mózgu, ale analiza korelacji pomiędzy pomiarami subiektywnymi, behawioralnymi i psychofizjologicznymi wskazuje, istnieją pewne zależności, które mogą świadczyć o bardziej subtelnych efektach. Czyli placebo. Jeśli jednak twoje subiektywne doświadczenie przeczy naukowym doniesieniom, puść je w niepamięć i rób swoje. W końcu każdy może się mylić. Nawet amerykańcy naukowcy. Źródła: Croley E. Kelsi, Drevon D. Daniel, Decker M. Dawn, Hixson D. Michael, Keith C. Radley, „The Effect of the Fidget Cube on Classroom Behavior among Students with Perceived Attention Difficulties”, Behavior Analysis in Practice, Volume 16/2023, s. 547–557; Przednówek Patrycja, Fidgeting jako moda czy metoda? Wpływ fidgetingu na koncentrację uwagi w warunkach obciążenia mentalnego – badanie eksperymentalne (praca magisterska), Uniwersytet Jagielloński 2018; Schoenen C. Ella, Alsip S. Brienna, Martinez C. Julie, Grekov Paulina, Aspiranti B. Kathleen, Hulac M. David, „A Meta-Analysis of Fidget Devices as Academic and Behavioral Interventions”, School Psychology Review,Volume 54/ 2025, s. 315-327; Żejmo Justyna, „Praktyka mindfulness jako skuteczna metoda poprawy umiejętności radzenia sobie ze stresem”, Edukacja humanistyczna nr 2 (47), 2022. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Niezręczna cisza przy rodzinnym stole nie zawsze oznacza brak tematów. To subtelny mechanizm kontroli Dlaczego to robimy? Espresso i latte z pianką to tylko pretekst. Kawiarnia to społeczny teatr codziennych rytuałów, które dostrzegają nieliczni Dlaczego to robimy? Obrączka to relikt starożytnych wierzeń, a nie romantyczny gest. Jej wygląd świadczy o twoim statusie społecznym
Dlaczego to robimy? Niezręczna cisza przy rodzinnym stole nie zawsze oznacza brak tematów. To subtelny mechanizm kontroli
Stół symbolizuje serce domu i kojarzony jest z rodzinnym ciepłem, bliskością i bezpieczeństwem. Jednak rzeczywistość może być zupełnie inna. Przemoc wkrada się w nasze życie po cichu, niewidzialnie. Bywa, że jesteśmy jak ta żaba w garnku, która nie zauważa, że woda staje się coraz cieplejsza.
Stół to symboliczne centrum domu. Jest miejscem spotkań, wspólnych posiłków, podczas których prowadzimy rozmowy na poważne tematy, ale również śmiejemy się i wspólnie przezywamy codzienne radości i smutki. Są też takie domy i takie rodziny, które krzywdzą. Osoby doświadczające przemocy nie zawsze są tego świadome, szczególnie jeśli sprawcą jest ktoś bliski. Bo jak to? Przecież osoba, której ufam, którą kocham, nie może i nie chce wyrządzić mi krzywdy, prawda? To jeszcze nie koniec komplikacji. Bo często umniejszamy swoim emocjom lub zostajemy wpędzone w poczucie winy. Jedną z form społecznie normalizowanej przemocy, ale i kontroli są tzw. ciche dni (ang. silent treatment). Karanie milczeniem to przemoc Często można usłyszeć w rozmowie, czy w żartach, o tym, że jakaś para ma „ciche dni” lub ktoś puścił focha i przestał się do kogoś odzywać. Zazwyczaj takie informacje są podane w sensacyjnej albo humorystycznej formie, więc nie zawsze mamy świadomość, że mowa o przemocy emocjonalnej. Ktoś zaraz powie, że jak to? W czym problem? Przecież każdy ma prawo do milczenia. A może tak naprawdę nic się nie stało? Oj tam, oj, jak zwykle wyolbrzymiasz. No cóż, prawda jest taka, że odpowiedź kryje się w intencji sprawcy. Świadome, celowe ignorowanie drugiej osoby, traktowanie jej jak powietrze, unikanie kontaktu wzrokowego, demonstracyjne wychodzenie z pomieszczenia mające na celu ukaranie, wymuszenie posłuszeństwa lub pokazanie dominacji to przemoc. Zręczna, „niewinna” manipulacja ocierająca się lub będąca przemocą pasywno-agresywną jest tym bardziej dotkliwa, gdyż ofiara zostaje najczęściej ukarana za domniemane przewinienie – to może być konkretna wypowiedź, zachowanie, pogląd. Jak zauważa dr Krystyna Doroszewicz, „ofiary ostracyzmu na ogół nisko oceniały jasność przyczyn, nie były pewne, dlaczego są ignorowane”. Dodatkowo, za dane „przewinienie” osoby doświadczające premocy czasem są karane milczeniem, a czasem nie, co dodatkowo prowadzi do dezorientacji i utrudnia uświadomienie sobie, a następnie udowodnienie stosowania przemocy. Co kieruje osobą, która uparcie milczy? Osoby stosujące taką formę przemocy nie zawsze są świadome, że swoim zachowaniem wyrządzają krzywdę. Wiedzą jednak, jaki chcą osiągnąć cel. Poniżej znajdują się najczęściej powtarzające się motywy oraz cytaty, które osoba stosująca tę formę przemocy psychicznej mogłaby wypowiedzieć lub pomyśleć. Ukaranie drugiej osoby „Nie będę z tobą rozmawiać, dopóki nie zrozumiesz, jak bardzo mnie zawiodłeś”. „Wam się oczy otworzą, jak mnie się zamkną”. „Niech ci będzie przykro. Może wtedy coś do ciebie dotrze”. Cisza jest formą kary za rzekome przewinienie, zranienie lub nieposłuszeństwo. Wzbudzenie poczucia winy „Niech się domyśli, co zrobiła źle”. „Chyba mu nie zależy, skoro nie umie się przyznać do winy”. „Nic jej nie powiem, bo nie zasługuje na to”. Milczenie wywołuje niepokój i skłania ofiarę do przepraszania, nawet jeśli nie wie, co zrobiła źle. Wymuszenie określonego zachowania „On sama musi się domyślić, co powinien zrobić”. „Niech sama dojdzie do wniosku, że musi się zmienić”. „Niech zgadnie, czego chcę”. Ofiara zaczyna dostosowywać się do oczekiwań sprawcy, by „zasłużyć” na przywrócenie kontaktu. Unikanie odpowiedzialności i rozmowy „Nie będę się z tego tłumaczyć”. „Nie chcę się kłócić. Niech ona to rozwiąże”. „Jak nic nie powiem, to nie będzie pytań”. Milczenie pozwala uniknąć konfrontacji, tłumaczenia się lub wyjaśnienia trudnych emocji. Zyskanie kontroli i dominacji „Jak nic nie powiem, zrobi to, czego chcę”. „Jestem lepszy, bo mam przewagę”. „Zobaczymy, jak długo wytrzyma”. Sprawca decyduje, kiedy i czy w ogóle kontakt zostanie przywrócony. Człowiek jest istotą społeczną, więc chcemy być kochani, akceptowani. Jednak w toksycznej relacji jest to niemożliwe. Co więcej, w tej formie przemocy kryje się paradoks. Doroszewicz nie ma wątpliwości, iż „często pierwotne przyczyny ostracyzmu są trywialne, ale przedłużając go, można uzasadnić przyczynę jego stosowania”. Jak bronić się przed przemocą relacyjną? „Ciche dni” najczęściej pojawiają się w relacji partnerskiej, na linii rodzic – dziecko. Jednak dane CBOS jasno wskazują, że „najczęstszymi formami przemocy psychicznej w środowisku domowym jest wyzywanie, obrażanie, poniżanie i wyśmiewanie się z osoby bliskiej”. Co możemy zrobić, by nie wpaść w pułapkę, a jeśli się w niej znajdziemy, jak z niej wyjść i popełnić ponownie tego samego błędu. Poniżej znajdują się wskazówki, które możesz wykorzystać w praktyce. Rozpoznaj schemat działania sprawcy. Dzięki temu zrozumiesz, że to, co cię spotkało, nie jest twoją winą. Przestaniesz się obwiniać i łatwiej będzie ci zadbać o swój dobrostan. Poszukaj wsparcia, nie wstydź się mówić głośno o swoich emocjach. Nie jesteś sama, wiele osób jest w podobnej sytuacji. Zamykanie się w sobie i umniejszanie swoim problemom może poważnie odbić się na twojej psychice. Bądź dla siebie dobra i wyrozumiała. Zadbaj o swoje potrzeby zarówno ciała, jak i ducha. Znajdź sposób, który pozwoli ci odzyskać wewnętrzny spokój. Może to być spacer, medytacja, czy prozmowa z bliską osobą. Ustal granice i ich przestrzegaj. Powiedz, co jest dla ciebie nie do przyjęcia i na co się nie zgadzasz. W ten sposób chronisz siebie i dajesz wyraźny sygnał, że nie godzisz się na takie traktowanie. Jeśli masz poczucie, że doświadczasz przemocy, porozmawiaj o tym z zaufaną osobą lub skorzystaj z pomocy specjalisty np. w najbliższym Ośrodku Interwencji Kryzysowej. Bibliografia: CBOS, „Przemoc i konflikty w domu”, Warszawa 2012, s. 6. Doroszewicz K., „Bliskie związki a jakość życia”, Psychologia Jakości Życia 7/2008, s. 5-18. Draczyńska D. „Trauma relacyjna”, Psychiatria Polska 58(3)/2024, s. 529–539. Helios J., Jadlecka W., „Współczesne oblicza przemocy. Zagadnienia wybrane”, Wrocław 2017. Czytaj także: Dlaczego to robimy? Espresso i latte z pianką to tylko pretekst. Kawiarnia to społeczny teatr codziennych rytuałów, które dostrzegają nieliczni Dlaczego to robimy? Obrączka to relikt starożytnych wierzeń, a nie romantyczny gest. Jej wygląd świadczy o twoim statusie społecznym Dlaczego to robimy? Kwiaty na stole to nie tylko efektowna dekoracja. Ich obecność mówi więcej o naszej gościnności niż słowa