Przyczyny agresywnego zachowania

W ostatnich latach obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania agresją. Problemem tym zajmują się nie tylko psychologowie. Moda na badanie zjawiska agresji występuje w socjologii, pedagogice i pokrewnych naukach społecznych, jak i w neurofizjologii, neurologii czy biologii.
/ 24.06.2008 13:20
W ostatnich latach obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania agresją. Problemem tym zajmują się nie tylko psychologowie. Moda na badanie zjawiska agresji występuje w socjologii, pedagogice i pokrewnych naukach społecznych, jak i w neurofizjologii, neurologii czy biologii.

Każda dyscyplina wiedzy w specyficzny dla siebie sposób próbuje wyjaśnić i analizować przyczyny agresji. Psychologiczne badanie agresji koncentruje się na zachowaniu się jednostek oraz kontaktach interpersonalnych. Socjologiczna analiza agresji akcentuje natomiast inny wymiar zjawiska, rozpatrując agresję jako jedną z form funkcjonowania grupy społecznej oraz analizuje społeczno-kulturowe przesłanki przemocy i czynów społecznych.

Zdefiniowanie agresji nie jest tak proste, jak by się mogło wydawać. Psychologiczną charakterystykę istoty i zakresu zjawiska agresji należy odnieść nie tylko do koncepcji, lecz również do socjologicznego, prawnego i politycznego rozumienia tego terminu. W pracach psychologicznych pojęcie agresja oznacza czynność bądź właściwość; można mówić o zachowaniu się agresywnym i agresywności. Charakterystyczną cechą jest sprawianie bólu i wyrządzanie krzywdPrzyczyny agresywnego zachowaniay drugiemu osobnikowi. Czynności agresywne kształtują się, ponieważ dzięki nim można realizować pewne potrzeby, uzyskiwać satysfakcję lub unikać przykrych emocji. W psychologii opisuje się agresywność w terminach potrzeb, w terminach napięcia emocjonalnego powstającego w wypadku konfliktowych struktur osobowości, czy wreszcie jako postawę.

Każde działanie agresywne jest sterowane zarówno motywem agresji emocjonalnej, jak i agresji instrumentalnej. Pierwszy motyw wywodzi się z frustracji - a więc aspektów sytuacji, w jakiej znajduje się człowiek, które stanowią przeszkodę w realizowaniu jakichś indywidualnych dążeń, pragnień czy potrzeb. Takie sytuacje zdarzają się każdemu człowiekowi, dlatego można wnioskować, że agresja emocjonalna jest zjawiskiem nieuniknionym w zachowaniu człowieka. Przyjmując takie rozumienie, należy pamiętać jeszcze o istotnych problemach: poznawczej kontroli zachowania się człowieka, wpływie uprzednich doświadczeń procesu uczenia się oraz samokontroli zachowań. Drugi motyw jest dopełnieniem czy uzupełnieniem działania agresywnego. Efektem agresji instrumentalnej może być ból, zranienie, ale nie stanowi to w tym przypadku celu podjętego działania.

Ciężkie kary
Nie sposób zająć się i opisać wszystkich problemów związanych z zachowaniami agresywnymi. Dlatego jestem zmuszony skoncentrować się tylko na wybranej części życia człowieka. Etapem rozwoju człowieka, w którym najwięcej stykamy się z agresją jest okres dorastania. W tym czasie dziecko chyba najczęściej przejawia zachowania agresywne. Oto autentyczny przykład: Jestem na lekcji w klasie VII, panuje gwar, hałas. Uczniowie nie zwracają najmniejszej uwagi na słowa nauczyciela. Zostałem uprzedzony, że jest to jedna z najgorszych klas. Większość uczniów była skierowana do poradni psychologiczno-pedagogicznej. Z opinii wynika, że w większości są to dzieci nadpobudliwe emocjonalnie i w większości pochodzą z rodzin patologicznych.

Zajęcia w tej klasie różnią się w dużym stopniu od lekcji przeprowadzanych w innych klasach. Nie zauważa się jakiejkolwiek chęci współpracy z nauczycielem, dlatego takim czynnikiem uaktywniającym jest muzyka alternatywna. Rozwój fizyczny jednego z uczniów przewyższa w znacznej mierze pozostałych. Widać, że odgrywa on rolę dominującą w społeczności klasy. Zauważyłem, że pozostałe dzieci boją się go, zwracają dużą uwagę na to, co powie. Gdy coś mu się nie spodoba, okazuje to w sposób agresywny, np. bije je, poszturchuje, czy też rzuca przedmiotami. Takich dzieci reagujących na wszystkie problemy jest więcej.

Myślę, że wypada zastanowić się nad psychologicznym podłożem takich zachowań. Jaki czynnik decyduje o tym, że dzieci zachowują się właśnie w taki, a nie inny sposób? Skąd czerpią wzorce takiego postępowania?

Jak wiemy, przyczyny każdego agresywnego zachowania można podzielić ogólnie na pierwotne i wtórne. Przyczyną agresywności wspomnianego chłopca jest prawdopodobnie obojętność i brak miłości rodzicielskiej. Jednak przy próbie korekcji jego zachowania taka diagnoza nie będzie nam pomocna, gdyż nawet jeśli stworzylibyśmy mu teraz możliwość rozwoju w normalnej, kochającej się rodzinie, chłopiec nie przystosowałby się do tych warunków. Chłopiec rozwinął już bowiem i utrwalił zupełnie inne psychologiczne mechanizmy i one właśnie są odpowiedzialne za jego aktualne przejawy agresywności. Zachowania agresywne muszą być poprzedzone działaniem odpowiednich sygnałów wyzwalających. Są to nic innego jak bodźce, które były już przez nas doświadczone w przeszłości, a skojarzone w chwili obecnej, lecz nie muszą one być obecne fizycznie w sytuacji, ani też wspomniane skojarzenie nie musi się opierać tylko na fizycznym podobieństwie.

Możemy przypuszczać, że chłopiec, o którym pisałem wyżej, w przeszłości był karany przez rodziców np. biciem. Właśnie te ciężkie, trudne, może czasem niewspółmierne do przewinienia kary są tym sygnałem wyzwalającym agresję. W chwili obecnej, stojąc twarzą w twarz z nauczycielem, który jest dla niego kimś, kto może wyrządzić mu krzywdę, ,,przypomina" sobie sytuację z przeszłości. Krzywdy, których doznał od rodziców, są dla niego niemiłym wspomnieniem, dlatego nauczyciela postrzega też jako człowieka, który może próbować go ukarać. W ten sposób w chłopcu rodzą się wszelkiego rodzaju zachowania agresywne, jak np. złe odzywanie się do nauczyciela lub brak odpowiedniego dialogu z nauczycielem.

Poczucie niższości
Kolejną przyczyną jego agresywnego zachowania się jest poczucie niższości. Dziecko postrzega, że jest mniej wartościowe aniżeli jego koledzy czy koleżanki. Prowadzić do takiego stanu może sytuacja w domu rodzinnym. Dziecko zostaje zamknięte w sztywne ramy autorytetu rodzicielskiego, w domu nie ma żadnych praw tylko jeden jasno postawiony obowiązek - bez sprzeciwu ustępować. Nagromadzony gniew i złość będzie wyzwalało natychmiast, gdy tylko wyrwie się z paraliżujących ram życia domowego i nie będzie odczuwało bezpośrednio nad sobą ciężaru grożącej mu kary. Poprzez zachowania agresywne będzie się starało ukazać swoją większą wartość. Dlatego opiekujący się takim dzieckiem nauczyciel czy wychowawca nie musi od razu traktować jego zachowań jako negatywnych, ale za wszelką cenę powinien się starać pomóc takiemu dziecku.

W trudnym dla dziecka okresie dorastania trzeba zwrócić na niego szczególną uwagę. Trzeba się nim zainteresować i sprawić, aby poczuł się naprawdę osobą potrzebną i wartościową. Przyczyną, która - wydawać by się mogło - nie jest aż tak ważna w tym okresie, jest spadek wydajności intelektualnej ucznia. Jest to na pewno poważny problem. W czasie poprzedzającym okres dorastania dziecko najczęściej nie miewa kłopotów z nauką. W chwili dorastania zaczynają się one bardzo uwidaczniać. Kłopoty w szkole, konflikty z nauczycielami prowadzą do wspólnego punktu, czyli zachowań agresywnych skierowanych na wszystkich począwszy od najbliższych do nauczycieli. Tak w wielkim skrócie możemy omówić przyczyny zachowań agresywnych.

Funkcja obronna
Drugą, jakże ważną rzeczą są funkcje, jakie odgrywa lub może odgrywać agresja w okresie dorastania. Możemy mówić o dwóch rodzajach agresji: może ona mieć charakter werbalny, jak i fizyczny. Może przynieść pożądany efekt lub zakończyć się niepowodzeniem. W omówionym okresie trudno jest wskazać jednoznacznie na któryś z dwóch rodzajów agresji. Mamy do czynienia zarówno z agresją słowną, jak i fizyczną. Błędem byłoby chyba przychylić się do uznania jednego z rodzajów agresji. W różnych sytuacjach przejawia się ona w inny sposób.

Główną i najważniejszą funkcją agresji jest funkcja oczyszczająca, tzn. pozwalająca na rozładowanie zbędnych napięć w organizmie. Poprzez zachowania agresywne człowiek dorastający próbuje pokazać innym swoją wielkość. Inną funkcją jest funkcja obronna, której głównym zadaniem jest ochrona własnego "ja", które w tym okresie nabiera swojej wartości. Właśnie ten chłopiec pełniący znaczącą rolę w klasie chce pokazać swoją wielkość, której nie może realizować w domu rodzinnym.

Przyczyny i funkcje agresji to tematyka obszerna i wymagająca od człowieka interesującego się tymi zagadnieniami dużej wiedzy ogólnej i znajomości psychologii rozwojowej. Ważne są tu poszczególne etapy rozwoju człowieka, gdyż w każdym z nich agresja odgrywa inną rolę. Inaczej trzeba wyjaśniać zachowania agresywne dziecka a inaczej dorosłego. Należy jasno powiedzieć, że ujawnienie agresji zależy od interakcji między takimi czynnikami, jak: biologiczne wyposażenie człowieka, wrodzone oraz wyuczone wzory zachowania i cechy sytuacji społecznej.

Marcin Świderski
UMK, Toruń

Rodzicielska www
SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)