Menopauza potrafi zdjąć presję z kobiet. „Poczułam, że już nie muszę nikomu nic udowadniać”
Menopauza to nie jest koniec. To etap przejścia, dzięki któremu możesz rozwinąć skrzydła i lepiej zrozumieć siebie.
O menopauzie przez wiele, wiele lat mówiono językiem strat. „Koniec młodości”, „jesień życia”, „przekwitanie” pojawiały się w kontekście utraty kobiecości i znaku szybko mijającego czasu. Samo „przekwitanie” jest słowem, które brzmi tak, jakby coś, co dotąd było pełne życia, miało stopniowo więdnąć. W takiej narracji kobieta po menopauzie staje się kimś, kto zostawia za sobą atrakcyjność, energię i seksualność. Zupełnie, jakby ostatnia miesiączka była końcem nie tylko etapu biologicznego organizmu, ale całej naszej tożsamości. To wyjątkowo krzywdzące spojrzenie. Nie dlatego, że menopauza nie niesie zmian – nie da się ukryć, w tym okresie dzieje się w naszych ciałach bardzo dużo i wiele z tych rzeczy jest mocno odczuwalnych. Krzywdzące natomiast jest skupienie się w społecznej narracji na rzekomych stratach. W efekcie wiele kobiet zaczyna bać się tego etapu jeszcze zanim się on rozpocznie. W naszej świadomości menopauza jest jak granica, po której „nic nie będzie takie samo”, a to, co najcenniejsze – młodość, atrakcyjność, poczucie wartości – zostanie nam bezpowrotnie odebrane. Zastanawiające jest to, jak inaczej opisujemy podobny moment w życiu mężczyzn. Ich kryzys wieku średniego bywa przedstawiany niemal z pobłażliwą sympatią jako „druga młodość”. To czas nowych decyzji, zmian, odkrywania siebie. Kobiety natomiast przez lata słyszały, że w tym samym okresie życia coś się w nich kończy. Że ustanie miesiączki oznacza utratę płodności, a więc – w domyśle – utratę ważnego elementu kobiecości. Że pojawiające się zmarszczki i zmiany hormonalne mają potwierdzać ich stopniowe „wycofywanie się” z życia. A przecież rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Menopauza to moment, w którym wiele kobiet zaczyna żyć po swojemu Chciałabym bardzo, aby głosy kobiet, które menopauzę już przeszły lub są w jej trakcie, stały się bardziej słyszalne. Jedną z bardziej inspirujących kobiet pod tym względem jest dla mnie Katarzyna Nosowska. Gdy wysłuchałam wywiadów z nią, dotarło do mnie, jak bardzo jesteśmy społecznie skrzywdzone wizją „przekwitania”. Wraz z upływającymi latami sama zaczęłam bardziej interesować się tematem menopauzy. Od dawna byłam karmiona mitami dotyczącymi „końca”, ale kiedy zaczęłam bardziej zagłębiać się w ten temat, rozmawiać z kobietami z mojego otoczenia, odkryłam, że menopauza to nie jest utrata czegoś. Można nawet powiedzieć, że to uwalniający etap życia. W tym czasie wiele z nas po raz pierwszy od lat, a czasem nawet dziesięcioleci, przestaje myśleć tylko o tym, aby spełniać cudze oczekiwania i zadaje sobie pytanie: czego tak naprawdę chcę ja? Nie chciałabym też idealizować tego okresu. Menopauza jest wymagająca fizycznie i emocjonalnie. Ale równocześnie to bardzo ważny moment w naszym życiu, który zmienia naprawdę dużo i… pozwala zrzucić z siebie presję, której wcześniej było nam się bardzo trudno pozbyć. Mówimy tutaj o presji młodego wyglądu, presji bycia zawsze miłą, presji spełniania wszystkich ról równocześnie: matki, córki, pracownicy, żony lub parnetki, a także presję podporządkowania własnych potrzeb innym. Dlatego chcę, żeby wybrzmiało to bardzo dosadnie: menopauza to etap przejścia. Moment, w którym kobiecość przestaje być definiowana przez oczekiwania społeczne. Jak stereotypy odbierają kobietom poczucie wartości? Współczesna kultura bardzo długo utożsamiała kobiecą wartość z młodością, płodnością i wyglądem. Kobieta miała być atrakcyjna, opiekuńcza, dyspozycyjna i zawsze gotowa do spełniania oczekiwań innych. Gdy wchodziła w okres menopauzy, zaczynała słyszeć – czasem wprost, a częściej między wierszami – że jej „najlepszy czas” już minął. Chociaż miał być to jedynie niewybredny żart, to doskonale obrazuje mentalność społeczną, w której wciąż się obracamy. Muszę przyznać: rozmowa z mamą mojej przyjaciółki była dla mnie naprawdę mocnym przeżyciem, które uświadomiło mi, że to nie jest problem samej menopauzy, ale nas i naszego podejścia do niej. Zapytałam się o jej reakcję. Zresztą samo twierdzenie „mijania najlepszego czasu” jest niesamowicie okrutne. Wiele kobiet zaczyna przez nie odczuwać społeczną niewidzialność. Mniej uwagi poświęca się ich potrzebom, doświadczeniu, seksualności czy ambicjom. Tak, jakby po przekroczeniu pewnej granicy wieku miały ustąpić miejsca młodszym. Narracja o menopauzie jako schyłku życia ma realne konsekwencje. Kobiety mogą odkładać marzenia, rezygnować z relacji, nie podejmować zawodowych wyzwań i wątpić w swoją atrakcyjność. Często przez lata funkcjonują w przekonaniu, że powinny być wdzięczne za to, co mają, zamiast pytać, czego naprawdę potrzebują. Paradoks polega na tym, że właśnie menopauza bardzo często staje się momentem, w którym to myślenie zaczyna się rozpadać. I nie jest to strata, lecz odzyskiwanie siebie. Co się naprawdę kończy, a co dopiero się zaczyna? Kończy się miesiączka. Kończy się PMS. Kończy się planowanie życia wokół cyklu, bólu, dyskomfortu i konieczności bycia stale przygotowaną. Kończy się również – przynajmniej dla wielu kobiet – przekonanie, że ich wartość zależy od tego, ile są w stanie dać innym. A zaczyna się coś znacznie ważniejszego: większa swoboda, większy dystans i głębsza wewnętrzna zgoda na zaspokajanie własnych potrzeb. Ile razy odmówiłaś sobie wyjścia, wyjazdu czy zrobienia czegoś, bo akurat wypadało to w okres? To właśnie w tym sensie menopauza może być kobiecą „drugą młodością”. Nie dlatego, że cofamy czas, ale dlatego, że przestajemy żyć według narzuconych definicji i biologicznego cyklu. „Poczułam, że nie muszę już nikomu nic udowadniać” Elżbieta, z którą również miałam okazję porozmawiać, pełniła kilka ról równocześnie: matki, żony, córki opiekującej się starzejącymi się rodzicami, a przy okazji wypełniała służbowe obowiązki. Przez lata przyzwyczaiła się do tego, że jej potrzeby znajdowały się na końcu długiej listy. W życiu Elżbiety zmieniło się całkiem sporo w trakcie tych kilku lat trwania menopauzy. Jej córka zdążyła się usamodzielnić, a ona została w domu sama z mężem, z którym zaczęła podróżować. Przygarnęła też psa ze schroniska. Nowe możliwości i przewartościowanie Wiele kobiet opisuje menopauzę jako etap głębokiego porządkowania życia. To moment, w którym łatwiej odróżnić to, co naprawdę ważne, od tego, co robimy z przyzwyczajenia lub poczucia obowiązku. Pojawia się większa świadomość własnych granic. Mniejsza potrzeba spełniania cudzych oczekiwań. Większa gotowość do zmian, które wcześniej wydawały się zbyt ryzykowne. Dla jednych oznacza to nową pasję. Dla innych zmianę pracy, zakończenie niesatysfakcjonującej relacji albo po prostu codzienność, w której po raz pierwszy jest miejsce na odpoczynek. „Zawsze byłam dla innych” Dorota to mama dwójki dzieci. Pierwsze z nich urodziła mając 20 lat. Nie zdążyła pójść na studia czy rozwinąć swojej kariery, od razu weszła w rolę żony i matki. Dla wielu kobiet usłyszenie od lekarza potwierdzenia, że jest się w okresie menopauzy, jest jak przebicie muru. Z początku bolesne, ale w głębszej perspektywie uwalniające. Dla Doroty menopauza oznaczała przede wszystkim naukę odmawiania i skupiania się na swoich potrzebach. Zapisała się na kilka kursów, zaczęła dzielić się obowiązkami domowymi z mężem. Odpuściła swoją rolę idealnej „strażniczki ogniska domowego” i… wcale nie okazało się to takie trudne. W tym jednym zdaniu zawiera się istota zmiany, którą przechodzi wiele kobiet. Menopauza nie odbiera możliwości. Ona przywraca wybór. Relacje w okresie menopauzalnym – mniej oczekiwań, więcej autentyczności Menopauza może być łatwiejsza, gdy kobieta nie musi przechodzić przez nią samotnie. Zrozumienie partnera, dzieci, przyjaciół czy współpracowników pomaga oswoić zarówno objawy fizyczne, jak i emocjonalne. Jednak najważniejsza relacja często rozgrywa się wewnątrz. To moment, w którym wiele kobiet po raz pierwszy przestaje traktować siebie jak projekt do nieustannego ulepszania. Zamiast pytać, jakie powinny być, zaczynają pytać, jakie już są – i czy to wystarczy. W związkach menopauza bywa czasem redefinicji. Otwiera przestrzeń do bardziej szczerej rozmowy o potrzebach, seksualności, zmęczeniu i bliskości. Relacje mniej opierają się na odgrywaniu ról, a bardziej na autentycznym spotkaniu dwóch osób. Zwróć uwagę na historię Doroty, która zrobiła ogromne postępy w relacjach. Zaczęła więcej rozmawiać ze swoim mężem, dzięki czemu nie tylko odciążył ją w obowiązkach domowych, ale również ich relacja zmieniła się na bardziej parterską i nastawioną na wzajemne potrzeby. „Nigdy nie bałam się menopauzy” Moja mama to przykład kobiety, która nigdy nie bała się menopauzy. Ma wykształcenie medyczne, więc doskonale wiedziała, co się będzie działo z jej organizmem i jakie zmiany ją czekają. Specjalnie zostawiłam doświadczenia mojej mamy na sam koniec. To również dla mnie osobiste przeżycie, ponieważ mama przechodziła menopauzę, gdy mieszkałyśmy pod jednym dachem. Widziałam jej historię z boku, jako obserwatorka i jej oparcie w trudniejszych chwilach. Menopauza nie jest wcale prostym procesem, który mija, zwłaszcza w okresie, w którym zaczyna się burza hormonalna. Kobiety, które są w trakcie tych wszystkich zmian potrzebują wyrozumiałości i troski bardziej niż wcześniej. To również dla nich niełatwe, a niektóre objawy potrafią być naprawdę wstydliwe, jak chociażby wzmożona potliwość. Menopauza nie jest łatwa – i właśnie dlatego może tak wiele zmienić Nie każda kobieta doświadcza menopauzy jako czasu ulgi. Uderzenia gorąca, bezsenność, wahania nastroju, zmęczenie czy obniżone libido mogą być realnym obciążeniem. To etap, który wymaga troski, wsparcia i często także pomocy medycznej. Ale nawet te trudności mogą prowadzić do ważnego odkrycia: że ciało nie jest przeciwnikiem, lecz źródłem informacji. Że zmęczenie może być sygnałem do odpoczynku. Że drażliwość może wskazywać na przekraczane granice. Że potrzeba zmian nie jest słabością, lecz dojrzałością. Menopauza nie jest końcem kobiecości. Nie jest utratą wartości ani zejściem ze sceny. Jest etapem przejścia, który skłania do zadania fundamentalnych pytań o to, kim jesteśmy, czego potrzebujemy i z czego chcemy zrezygnować. To czas, w którym wiele kobiet odzyskuje własny głos, redefiniuje relacje i odkrywa, że nie muszą już spełniać wszystkich oczekiwań. Mogą wybierać. Mogą odpuszczać. Mogą żyć bardziej świadomie. To moment, w którym kobieta może wreszcie zdjąć z siebie ciężar, którego przez lata nawet nie zauważała. Czytaj także: Naturalność to dziś trend. I nowy sposób, w jaki się oceniamy Pielęgnacja już nie wystarcza. Dziś ma też sprawić, że wyglądasz lepiej Gyaru miał być wolnością. Skończył jako kolejny sposób, w jaki trzeba wyglądać
Przestań kolekcjonować sukcesy jak trofea. Slow change to luksus, na który cię stać
Rozwód, puste mieszkanie, biurko spakowane w jeden karton albo poranek, w którym lustro pokazuje kogoś, kogo już nie rozpoznajesz. Świat natychmiast podsuwa złote rady: „znajdź nową pasję”, „zacznij randkować”, „ogarnij się”, „bądź silna”. Ale co, jeśli siła polega na tym, by przez chwilę być „niewidzialną”? Prawdziwa zmiana nie potrzebuje braw, tylko czasu na bycie „pomiędzy”. Pozwól sobie na ten luksus, zamiast natychmiast gonić za kolejnym trofeum.
Człowiek to zwierzę, a świat zwierząt jest brutalny. Dajmy na to, taka ośmiornica. Młoda, ośmioramienna dzierlatka pływa sobie po oceanie życia, bywa to tu, to tam, poznaje tamtych i owych. Wśród istot żywych to prawdziwa arystokratka. Nie dość, że ma błękitną krew, to jeszcze trzy serca i dziewięć mózgów. Pewnego dnia, w miłych okolicznościach przyrody, pozna tego jedynego, który zawróci jej w głowie. Nasza bohaterka szybko zostanie samotną matką, gdyż po dokonaniu dzieła życia, jej ukochany umrze. To jednak nie koniec przewrotnego losu ośmiornicy. Ta matka in spe znajduje sobie zaciszne miejsce, w którym składa kilkadziesiąt, a nawet kilkaset jaj, a następnie oddaje się pełnoetatowej opiece nad potomstwem. Nie je, nie opuszcza kryjówki, tylko nieustannie przeciera jajeczka i delikatnie podmywa je świeżą wodą, by zapewnić im optymalną ilość tlenu. Gdy z jaj wykluwają się pierwsze młode, matka umiera z wyczerpania i głodu. To bohaterskie poświęcenie na ołtarzu macierzyństwa. I wbrew pozorom cykl rozrodczy ośmiornicy to doskonała metafora naszego, ludzkiego życia. Bo urodzenie dziecka i późniejsze macierzyństwo, doświadczenie menopauzy, zmiana lub utrata pracy, rozwód, czy przejście na emeryturę to symboliczna śmierć naszego dotychczasowego „ja”. By z czasem na nowo odrodzić się niczym Feniks z popiołów. Daj sobie czas Pewnie też odnosisz takie wrażenie, że jesteśmy zobligowane do wiecznej pogoni za ulotnym szczęściem. Świat oferuje nam wiele możliwości, a my przebieramy w ulęgałkach z nadzieją, że za rogiem, że jeszcze chwila, a osiągniemy zamierzony cel. Na dodatek współczesna kultura, jak i przekazy medialne nakazują nam nieustannie działać. „Zwolnili Cię? Znajdź nową pracę w tydzień!”, „Rozwiodłaś się? Zacznij randkować!”. Tymczasem zdaniem antropologów warto zwrócić wagę na coś zupełnie innego. Na liminalność. I zapewne każda z nas zna uczucie zawieszenia, kiedy to, co stare, już nie działa, a to, co nowe, jeszcze nie nabrało wyraźnych konturów. Często interpretujemy ten stan jako kryzys, brak sprawczości czy wręcz życiową porażkę. A jednak to „zawieszenie” nie jest błędem. To moment, w którym dzieje się magia, choć rzadko ocieka brokatem i nie towarzyszą temu fajerwerki. To czas, w którym stajemy się kimś innym. Ten symboliczny „nowy początek” bywa bolesny. Proces, jaki musimy przejść, dokładnie opisał i przeanalizował francuski etnograf Arnold van Gennep już w 1909 roku. Zauważył pewien uniwersalny wzorzec: przejście z jednej grupy społecznej do drugiej, czy z jednego stanu w kolejny, nigdy nie odbywa się płynnie. Zawsze wymaga „skoku” przez symboliczną przepaść. Tak dzieje się magia Van Gennep podzielił obrzęd przejścia na trzy fazy, które każda z nas przechodzi, stając się matką, rozwódką, emerytką, wdową, dojrzałą kobietą, czy kobietą sukcesu. Separacja Wyłączenie to pierwszy akt dramatu. Podejmujemy świadomą decyzję lub los tak sprawia, że zostajemy odcięte od swojej dotychczasowej roli. Przykład? Proszę bardzo. Przechodzisz na emeryturę, zmieniasz pracę, zakładasz własny biznes, podpisujesz dokumenty rozwodowe, zostajesz wdową, jesteś kobietą w połogu, wchodzisz w etap postmenopauzy, jesteś w terapii – to symboliczna śmierć dotychczasowego „ja”. Faza liminalna, czyli okres przejściowy Łacińskie słowo limen oznacza „próg”, a faza liminalna to stan „pomiędzy”. Zgodnie z koncepcją Victora Turnera, osoba znajdująca się w zawieszeniu jest „niewidzialna” dla struktury społecznej. Nie ma statusu, na chwilę staje się „nikim”. Doskonale oddaje to kolejna metafora rodem ze świata zwierząt. W czasie liminalnym jesteś jak gąsienica w kokonie, która przestała być pełzającym robalem, ale jeszcze nie stała się motylem. Nie jesteś już tą dawną wersją siebie, ale nowa jeszcze się nie wyłoniła. To czas refleksji, kreatywności, rozwoju nowego potencjału, ale i niepewności. Reintegracja To powrót na łono społeczeństwa, ale już z nowym statusem. Zgodnie z antropologiczną nomenklaturą, to właśnie wtedy zakładasz nową „maskę”, a otoczenie zaczyna cię postrzegać inaczej – jako osobę wolną, jako liderkę, mentorkę, żonę, matkę, kobietę, która już nic nie musi, a wszystko może. Obrzędy przejścia w kulturze „instant” Żyjemy w świecie, który naukowcy nazywają kulturą natychmiastowej gratyfikacji. Media społecznościowe promują model „quick fix” – szybka zmiana, szybki efekt, szybki sukces. Karmią nas ładnie opakowanymi obrazami spektakularnych metamorfoz, które dzieją się w pięć minut. Reklamy obiecują nam nową sylwetkę w trzy tygodnie, aplikacje gwarantują znalezienie miłości za jednym przesunięciem palca, a kursy online przekonują, że przebranżowienie to kwestia jednego webinaru. Sam proces zmian jawi się jako łatwy, szybki i bezbolesny. A to przecież mit. I pułapka. Z psychologicznego punktu widzenia pomięcie fazy liminalnej może nas słono kosztować. Nikt nie wspomina, że zbyt szybkie wskoczenie w nowe buty, może przyczynić się do: szybkiego wypalenia, powielania starych błędów, zakładania maski i udawania kogoś innego z obawy przed pustką, życia pod dyktando innych, bo tak „wypada”, utraty poczucia sprawczości, powierzchownej zmiany, za którą nic nie stoi, strachu przed każdą kolejną zmianą, która niesie niepewność. Zamiast więc gonić za obietnicą błyskawicznego „odrodzenia”, dajmy sobie przyzwolenie na niezdefiniowanie. Nie musimy od razu znać wszystkich odpowiedzi. Dajmy sobie czas na bycie „pomiędzy”. Bibliografia Bauman Zygmunt, „Płynna nowoczesność”, Kraków 2006; Eliade Mircea, „Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne”, Warszawa 1997; Eliade Mircea, „Sacrum i profanum”, Warszawa 1999; Gennep van A. „Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii”, Warszawa 2006; Turner Victor, „Proces rytualny. Struktura i antystruktura”, Warszawa 2010. Czytaj także: Komedie romantyczne to żaden guilty pleasure. Potrzebujemy ich jak powietrza. Dlaczego nas kręcą? Na tydzień przestałam dostosowywać się do innych. Dla ciebie łatwizna? Mnie zżerało poczucie winy Randka ze sobą może stać się udręką. Zamiast ulgi czujesz napięcie? Dlatego powinnaś ją powtórzyć
Wpadłam w pułapkę figurek "Friends", bo jestem millenialsem. Ale nie zrobiłam tego z sentymentu
Ukochana grupa docelowa marketingowców? Millenialsi. Wystarczy poznać klucz do ich serca, który sprawi, że kampania do nich przemówi i zapewni im poczucie bezpieczeństwa. Nie mylić z nostalgią.
Figurki, merch, specjalny sos... Tak niewiele było trzeba, żeby tysiące millenialsów nagle przypomniało sobie, że fast foody istnieją i pobiegło do jednej z najpopularniejszych siedzi je oferującej, aby zdobyć zestaw „Friends” z figurką ulubionej postaci z sitcomu. McDonald’s zdecydowanie zrobił to dobrze, podsycając apetyt i budując napięcie w oczekiwaniu na kubki, które były wisienką na torcie tej kampanii. Dlaczego okazała się takim hitem? Bo karmiła potrzebę millenialsów na sentymentalną podróż i… poprawienie sobie nastroju. Kiedy reklama sprawia, że czuję się otulona i bezpieczna Marki doskonale wiedzą, że millenialsi to idealna grupa docelowa. Coraz częściej możemy spotkać się z kampaniami, których odbiorcami jest właśnie to pokolenie. A bazują one w dużej mierze na sentymentalizmie. Chodzi o to, aby przenieść nas do czasów dzieciństwa lub wczesnej młodości, czyli lat 80. i 90. I nie chodzi tu wyłącznie o nostalgię, a o… poczucie bezpieczeństwa, które poprzez kampanię gwarantuje nam dana marka. Nie od dziś mówi się, że nostalgia i sentyment to coś, co wzbudza w nas pozytywne emocje. Pomaga walczyć z lękiem, stresem, samotnością, czyli uczuciami, które dziś doskwierają wielu z nas. Szczególnie pokoleniu millenialsów, które już jakiś czas temu weszło na rynek pracy, ale czuje się wyobcowane w rzeczywistości. Jesteśmy bowiem w momencie, kiedy mamy ugruntowaną pozycję zawodową, ale często dzieje się to kosztem życia prywatnego. Wielu z nas zmaga się też z uczuciem pustki np. po stracie rodzica czy zmianie miejsca zamieszkania. Do tego dochodzą negatywne bodźce społeczno-polityczne. I właśnie dlatego potrzebujemy rzeczy, które ukoją nasze zszargane nerwy. A nic tak nie zapewnia poczucia przynależności oraz bezpieczeństwa jak coś, co kojarzy nam się z dzieciństwem, gdy wszystko było piękne, nieskomplikowane i przede wszystkim przewidywalne. - Z perspektywy psychologicznej to, co często nazywamy sentymentalizmem, w rzeczywistości jest głębiej związane z poczuciem bezpieczeństwa i regulacją emocji – tłumaczy psycholożka Anna Gajda. – Odwołania do tamtych lat, czy to poprzez seriale, muzykę, estetykę czy konkretne produkty, działają jak „kotwice emocjonalne”. Uruchamiają nie tylko wspomnienia, ale też zapisane w ciele i układzie nerwowym odczucia: spokój, znajomość, przewidywalność. W świecie, który jest szybki, niepewny i przerażający, takie bodźce mają funkcję regulującą, obniżają napięcie i przywracają poczucie kontroli. Gdy widzę na wieszaku dwie pary jeansów – jedną o współczesnym kroju, a drugą z jasnego materiału, z wysokim stanem – niczym z serialu „Beverly Hills 9020”, który oglądałam w liceum – oczywiste jest, że wybiorę tę drugą. Gdy czytam książkę o kasetach wideo, od razu w mojej głowie pojawia się obraz mnie oglądającej ulubione filmy na kanapie w pokoju rodziców. A kiedy oglądam powtórki „Rodziny zastępczej” lub słyszę dżingiel z „Miodowych lat”, przypomina mi się, jak mama pastowała podłogi przed świętami, a te same dźwięki i obrazy wypływały wtedy z ekranu telewizora. I od razu czuję się lepiej, niezależnie od tego, jaki mam dzień. Bo nawet najgorszy czas nie może wyrzucić tych obrazów z mojej głowy, a przeniesienie się do nich choć na chwilę koi nerwy i sprawia, że czuję się otulona oraz bezpieczna. Autentyczność, emocje, detal – klucz do serca millenialsa Badania przeprowadzone w 2014 roku przez Jannine Lasaletę, Constantine'a Sedikidesa i Kathleen Vohs, które zostały opublikowane w artykule pt. „Nostalgia Weakens the Desire for Money”, wykazały, że sentyment ma wpływ na to, jakie decyzje finansowe podejmujemy. Naukowcy przeprowadzili 6 eksperymentów polegających na tym, że badanych wprowadzono w stan nostalgii, np. wyświetlano im reklamę ze sloganem nawiązującym do ich wspomnień, o które wcześniej zostali zapytani. Następnie musieli oni przejść test, wypełniając kwestionariusz dotyczący znaczenia pieniędzy w ich życiu oraz decyzji finansowych. Okazuje się, że osobom, które miały związek emocjonalny z daną kampanią, łatwiej było wydać pieniądze, niż tym, na które w żaden sposób nie wpływała ona nostalgicznie. Marki doskonale wiedzą, jak działa ten mechanizm, dlatego tak chętnie wykorzystują sentymentalne podejście w tworzeniu nowych produktów oraz budowaniu kampanii marketingowych. - Millenialsi to dziś jedna z najbardziej atrakcyjnych grup z perspektywy marketingu i komunikacji, ponieważ łączą wysoką siłę nabywczą z wyjątkowo mocnym sentymentem do wspomnień. Dorastali w latach 80. i 90., w szybko zmieniającym się świecie, otoczeni intensywnymi bodźcami – nowymi technologiami, muzyką, popkulturą, smakami i kolorami. To właśnie one do dziś potrafią natychmiast przenieść ich myślami do szkolnych przerw, pierwszych koncertów czy spotkań ze znajomymi. Dla marek to niezwykle ważny punkt zaczepienia, bo millenialsi nie szukają już tylko produktu, ale doświadczenia, historii i emocji, z którymi mogą się utożsamić – tłumaczy Magda Pawlak, brand managerka marki Coca-Cola. I wskazuje 3 elementy, bez których nie może obyć się dobra kampania dedykowana millenialsom: autentyczność, emocje i detal. - Autentyczność – bo musi opierać się na prawdziwych wartościach i historii. Emocje – bo to one sprawiają, że marka zostaje z nimi na dłużej. I wreszcie detal, który często staje się kluczem do wspomnień: charakterystyczny dźwięk, kolor, albo smak, który nagle przenosi myślami kilka dekad wstecz. Nie ma w tym absolutnie nic złego. Wręcz przeciwnie. Sama łapię się na tym, że o wiele chętniej ulegnę marketingowi opartemu na nostalgii niż czemuś zupełnie nowoczesnemu, co sprawia, że nie czuję się komfortowo. Wpadłam w pułapkę zdobywania wszystkich figurek „Friends”, choć wiedziałam, że przecież jest to bazowanie na moim poczuciu nostalgii. Tak samo chętnie oglądam wszystkie reklamy świąteczne, które mają wprawić mnie w rodzinny nastrój i przenieść do czasów dzieciństwa. I tak samo kocham powrót mody z lat 90. oraz oglądanie remake’ów starych filmów i seriali, choć mam świadomość, że większość z nich po prostu nie może się udać. - W czasach przewlekłego stresu i niepewności (społecznej, ekonomicznej, globalnej) ludzie naturalnie szukają sposobów na samoregulację. Nostalgia jest jednym z nich – stosunkowo łatwo dostępnym i społecznie akceptowalnym. Dlatego tego typu kampanie są skuteczne, trafiają nie tylko w gust, co w podstawową potrzebę bezpieczeństwa i ukojenia – dodaje Anna Gajda. I właśnie to przyświeca mi, gdy daję się „nabrać” na merketingowe chwyty. Bo jeżeli i tak zamierzam kupić jakiś produkt, wybiorę ten marki, która trafiła do mojego serca. Bo zapewnia mi ona poczucie komfortu i bezpieczeństwa, którego tak bardzo potrzebuję w dzisiejszych czasach. Czytaj także: Oglądam "Przyjaciół", bo tam nikt nie próbował naprawiać relacji. A i tak działały Gyaru miał być wolnością. Skończył jako kolejny sposób, w jaki trzeba wyglądać True crime nie fascynuje kobiet. Daje im poczucie kontroli
"Otoczenie pełne chaosu wprowadza w stan poczucia klęski". Wiosenne porządki zacznij w swojej głowie
Wiosenne porządki zacznij od swojej głowy. Dzięki temu znajdziesz motywację do działania i porządkowania świata wokół. Zagracone myśli to chaos również dookoła.
Nienawidzę sprzątać. Kiedy myślę o tym, że muszę uporządkować przestrzeń wokół, przechodzą mnie ciarki. Staram się robić to raz w tygodniu, żeby nie narobić większego bałaganu, który dosłownie przygniecie mnie do podłogi. Oczywiście wiadomo, że z tym też bywa różnie, bo „nie mam czasu”, „nie mam siły”, „nie mam nastroju”. Ale powiem wam, że gdy nadchodzi wiosna, jakoś bardziej nabieram ochoty na porządki. I myślę, że kwestia tkwi nie w samej chęci sprzątania, co… odświeżenia głowy wraz z budzącą się do życia przyrodą. Znam wiele osób, które sprzątają, bo to je relaksuje. Gdy ja idę na trening, żeby całkowicie wyłączyć myślenie, one zaczynają odkurzać, układać, zmywać – tylko po to, żeby na chwilę oderwać się od codzienności. Nie bez powodu mówi się, że uporządkowana przestrzeń to też uporządkowana głowa. I właśnie od głowy należy zacząć wiosenne sprzątanie. Bo nic nam po czystej podłodze, jeśli w naszych myślach nadal będzie panował chaos. Zagracona przestrzeń potęguje stres Gdy czujemy się przytłoczeni codziennością, trudno skupić się na przyziemnych czynnościach. Warto bowiem pamiętać, że wszystko zaczyna się w głowie. Jeżeli nasze myśli zaprzątają problemy, mogą one utrudniać nam dostrzeganie tego, co jest w otoczeniu – zarówno jeśli chodzi o panujący w nim bałagan, jak i ludzi. Zaczynamy się wyłączać, nie słuchamy tego, co inni do nas mówią, a już na pewno nie zauważamy, że kurz leży na podłodze lub kwiaty w wazonie już dawno zwiędły. - Jeśli myśli w mojej głowie są uporządkowane, czyli mam poczucie kontroli względem tego, co robię, rozumiem swoje emocje i zachowania oraz mam wpływ na to, co dzieje się w moim najbliższym otoczeniu, co jest kwestią bardzo osobistą i zależy od wielu czynników, to mam energię i wewnętrzną siłę, aby porządkować dalej świat w którym żyję - tłumaczy neuropsycholog, dr Anna Kocwa-Karnaś. Warto też przypomnieć, że to działa w obie strony. Zagracona przestrzeń też potęguje stres. Czujemy się przebodźcowani, przemęczeni, przytłoczeni ogarniającą nas rzeczywistością. Bałagan wokół z pewnością nie pomaga uciszyć chaosu w głowie, bo jeszcze bardziej go potęguje. Prowadzi do negatywnych myśli, które nieustannie ciągną nas w dół, sprawiając, że czujemy się jeszcze gorzej i mamy jeszcze mniej chęci na dbanie o otoczenie. - Otoczenie pełne chaosu może przyprawiać o (dosłownie i w przenośni) ból głowy, przecież chaos w otoczeniu, szczególnie chroniczny, to pewien nadmiar bodźców, z którymi trudno sobie poradzić, jak i powód do nieustannego narzekania, kierowania uwagi poza siebie. To wprowadza nas w stan poczucia klęski, brak wpływu na to co się dzieje w naszym życiu, może wywoływać lęk i myśli, że z niczym nie jestem w stanie sobie radzić, że nie daję rady – dodaje dr Kocwa-Karnaś. Dlatego czysta przestrzeń idzie w parze z czystą głową – nie ma jednego bez drugiego. Jeżeli w naszym życiu panuje chaos, możemy wpaść w błędne koło, z którego trudno będzie się wydostać. Zadbaj o swój spokój wewnętrzny Dbając o porządek w głowie, łatwiej nam zmotywować się do działania i sprzątania, a z kolei czyste, uporządkowane wnętrze jest w stanie pomóc nam poukładać nasze myśli i zapewnić nam symbiozę oraz spokój wewnętrzny. Czyste wnętrze nie musi jednak od razu oznaczać minimalistycznego. Sporo mówi się bowiem ostatnio o tym, że to właśnie taki wystrój koi i ułatwia pozbycie się nadmiaru bodźców, ale do tego warto podejść indywidualnie. Jeden bowiem będzie się czuł dobrze w surowych wnętrzach, dla innego będzie to zbyt smutne, przygnębiające. Najważniejsze jest zadbanie o przestrzeń, w której będziemy czuć się dobrze. Warto wyeliminować wszystkie elementy, które wprawiają nas w dyskomfort. Dla mnie np. jest to zbyt chłodne światło, dla ciebie może być zbyt ciemna zasłona. Rozpoczęcie od pozbycia się takich „przeszkadzaczy” z otoczenia, może być dobrym startem do większych zmian. - Uporządkowanie przestrzeni pozaosobistej jest dobrym startem, szczególnie jeśli chcemy odzyskać kontrolę nad tym, co się dzieje w naszym życiu i mieć poczucie wpływu, sprawczości, wręcz natychmiastowej poprawy humoru. Ale nie możemy poprzestać nad kontrolą i porządkowaniem wyłącznie otoczenia, prawda? Bo stajemy się wtedy nadmiernie kontrolujący to co jest poza nami i przywiązujemy się do pozornego poczucia bezpieczeństwa i spokoju, jaki daje nam kontrolowanie otoczenia, a zapominamy o tym, żeby zacząć od siebie i skupić na tym, aby poczucie bezpieczeństwa opierało się na poczuciu siły wewnętrznej i radzenia sobie – tłumaczy neuropsycholog. Właśnie dlatego porządkowanie głowy jest tu kluczowe. Wiosna i wiosenne porządki mogą być ku temu doskonałą motywacją, choć należy pamiętać, że o psychikę warto dbać przez cały rok – nie tylko po zimie. Od czego zacząć porządkowanie głowy? Wszystko zależy od tego, na jakim etapie chaosu jesteśmy. Jeżeli czujemy się przytłoczeni negatywnymi myślami, mamy wrażenie, że wszystko nas przerasta i nie jesteśmy w stanie samodzielnie znaleźć motywacji do działania, wówczas warto poprosić o pomoc specjalistę, który ułatwi nam uporanie się z problemami. Są jednak momenty, kiedy zwyczajnie nie mamy siły ze względu na przeciążenie – np. pracą, czy codziennym ogarnianiem wszystkiego. Wówczas warto usiąść sam na sam z własnymi myślami, wziąć kilka głębokich wdechów i spróbować przestawić swój mózg na pozytywne myślenie. - Jak łapiesz się na myśli „nie uda mi się”, to wrzuć „do mózgu”, choćby sto razy powtórzone zdanie „uda mi się”, „dam sobie radę”, a twój mózg znajdzie wkrótce sposób na to, aby podrzucić ci różne sposoby na rozwiązanie problemu. Trochę jest tak, że zdanie „dam sobie radę” jest dla twojego mózgu zadaniem, aby wzbudzić produkcję dopaminy, serotoniny, oksytocyny, endorfin, a umysłu, aby ci w tym stanie zadowolenia podpowiedzieć, jak wykonać dane zadanie. Z kolei wielokrotnie powtarzane sobie zdanie „nie potrafię, nie dam rady” usypia go i przekierowuje uwagę na coś innego, wywołuje stres, wzrasta też poziom kortyzolu, który zaburza nasze działanie – dodaje dr Kocwa-Karnaś. Jeżeli zatem mówimy o wiosennych porządkach, najlepiej zacząć je od głowy. Gdy bowiem w naszych myślach zapanuje spokój, bez problemu uda nam się ogarnąć też przestrzeń dookoła. Z kolei pozytywne myślenie to regularna praca. To nie przyjdzie samo, ale możemy się tego nauczyć, jeżeli dbamy o swój dobrostan psychiczny. Bo wtedy łatwiej znaleźć motywację do działania i zachować balans. A na tym skorzystamy zarówno my, jak i nasi domownicy. Dr n. med. i n. o zdr. Anna Kocwa-Karnaś, neuropsycholog kliniczny, wykładowca, adiunkt Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Jest współautorką podręczników do neurologii dla studentów kierunków medycznych, autorem artykułów z obszaru zaburzeń kognitywnych m.in. w migrenie, bólach głowy, padaczce. Redaktor naukowa wydania polskiego "Ewolucji życia, mózgu i świadomości. Historia rozwoju ciała i umysłu" F. Aboitiza, wydawnictwa PZWL. Czytaj także: "Nie mów kobiecie: 'Możesz wszystko', ona usłyszy: 'Musisz'". Czy da się być silną i niezmęczoną? "Wiele relacji byłoby uratowanych, gdybyśmy mieli lepszą relację ze sobą". Ale boimy się czuć True crime nie fascynuje kobiet. Daje im poczucie kontroli
True crime nie fascynuje kobiet. Daje im poczucie kontroli
Kobiety na całym świecie pokochały true crime, ale nie sięgają po nie wyłącznie z ciekawości. Chodzi o próbę oswojenia zła. Bo gdy nie możemy czegoś uniknąć, dobrze wiedzieć, jak się przed tym ochronić.
True crime, czyli historie kryminalne oparte na faktach, od kilku lat nie schodzą z TOP list największych platform streamingowych na świecie. Popularne są seriale o największych zbrodniarzach w historii, podcasty przedstawiające najmroczniejsze opowieści o zbrodniach, a także książki i filmy przybliżające nam sylwetki osób, które ich dokonały. W sieci pełno jest analiz dotyczących tego, co sprawia, że takie historie fascynują ludzi, a przede wszystkim kobiety. A co jeżeli powiem ci, że tu nie chodzi o fascynację? Bo to nie tyle ciekawość, co próba oswajania zła. To nie ciekawość, to potrzeba poczucia kontroli O tym, że true crime stały się globalnym fenomenem, mówi się od kilku lat. Według raportu Edison Risearch w samych Stanach Zjednoczonych aż 84% populacji USA w wieku 13+ w jakimś stopniu konsumuje treści true crime – czyta, ogląda lub słucha. Popularność tego typu materiałów wciąż wzrasta, a platformy streamingowe prześcigają się w tym, kto zaserwuje publiczności mroczniejszą historię. Media i przeróżne badania wskazują dwa powody, dla których fascynujemy się prawdziwymi historiami o zbrodniach. W dużej mierze jest to ciekawość i chęć zajrzenia w psychikę osób, które dokonują najgorszych czynów. Drugim i myślę, że jeszcze istotniejszym powodem, są funkcje edukacyjne, które moim zdaniem dość mocno przyświecają również kobietom. Bo choć wiele mówi się o fascynacji złem i tym, że kobiety kochają bad boyów, są to sporadyczne przypadki, a większość z nas, śledząc szczegóły zbrodni, próbuje dowiedzieć się tego, jak zachować bezpieczeństwo w niespokojnych czasach. - Mrok przyciąga uwagę człowieka od zawsze. Jest tajemniczy, łamie zasady, na które się umówiliśmy, może pociągać swoją bezwzględnością i siłą – mówi Stefan Sawicki, psycholog, psychoterapeuta i współautor podcastu „Skok w Mrok” oraz książek o tematyce true crime. - Kiedy skupimy się na kategorii true crime, mówimy o mroku w warunkach kontrolowanych. O mroku bezpiecznym. Na własnych zasadach uruchamiamy podcast, czy otwieramy książkę i w każdej chwili możemy przestać. To poczucie kontroli pozwala nam swobodnie obcować z treściami, do których w innych okolicznościach nie mielibyśmy dostępu. Tę chęć kontrolowania mroku i zła szczególnie widać w podejściu kobiet, które ochoczo sięgają po tego typu historie. Nie chodzi o zbrodnie. Chodzi o poczucie bezpieczeństwa Różne badania wykazują, że kobiety w tym samym stopniu jak mężczyźni lub nawet bardziej odczuwają potrzebę obcowania ze złem, a wszystko dlatego, że próbują w jakiś sposób to zło oswoić. - Zainteresowanie kobiet tego typu tematyką może mieć jeszcze głębszą warstwę. Mimo że mogłoby się wydawać, że to głównie mężczyźni sięgają po historie prawdziwych zbrodni, to właśnie kobiety stanowią przeważającą część odbiorców true crime. Najwyraźniej nie chodzi tu wyłącznie o brutalność i siłę, jak w filmach akcji czy sportach walki, które chętniej oglądają panowie. Kobiety statystycznie częściej doświadczają przemocy ze strony bliskich partnerów niż mężczyźni, więc potrzeba rozpoznawania wzorców zagrożenia, w tym schematów zachowań sprawców czy czerwonych flag w relacjach, może mieć praktyczne znaczenie – tłumaczy Stefan Sawicki. Kobiety próbują oswoić zło, ponieważ same najczęściej padają jego ofiarami. Ale w dużej mierze jest to też uwarunkowane kulturowo. To właśnie kobiety od zarania dziejów pełnią bowiem funkcję opiekunek – zarówno dzieci, jak i osób starszych. W kobiecej naturze leży chęć ochronienia nie tylko siebie, ale także najbliższych przed złem, którego nie da się wyeliminować. - Kobiety prawdopodobnie są w naturalny sposób przyciągane chęcią zrozumienia tego, co się wydarzyło, a przede wszystkim, dlaczego to się wydarzyło – dodaje psycholog. I choć wszyscy mówią, że zbrodnie nas ciekawią, myślę, że większość z nas może śmiało stwierdzić, że tu tak naprawdę wcale nie chodzi o ciekawość. To coś więcej. To próba zrozumienia i oswojenia czegoś, czego i tak nie jesteśmy w stanie uniknąć. A jeżeli nie możemy tego wyeliminować, warto wiedzieć, co zrobić, aby się przed tym ochronić. Stefan Sawicki – psycholog, psychoterapeuta, współautor podcastu Skok w Mrok oraz książek o tematyce true crime. Pracuje w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, gdzie zajmuje się diagnozą psychologiczną oraz psychoedukacją. Czytaj także: Oglądam "Przyjaciół", bo tam nikt nie próbował naprawiać relacji. A i tak działały Tajemnice nie są złe, ale do czasu. Czy „DRAMA” sprawi, że związki posypią się jak domki z kart? Komedie romantyczne to żaden guilty pleasure. Potrzebujemy ich jak powietrza. Dlaczego nas kręcą?
Oglądam "Przyjaciół", bo tam nikt nie próbował naprawiać relacji. A i tak działały
Kłócimy się i rozkładamy wszystko na czynniki pierwsze, zamiast po prostu przeprosić. Analizujemy każde zachowanie partnera, zamiast od czasu do czasu odpuścić. Dlatego tak chętnie wracamy do serialu "Przyjaciele", bo tam nikt nie próbował naprawić relacji na siłę, a i tak działały.
Pamiętasz scenę z serialu „Przyjaciele”, gdy Monica i Chandler uświadomili sobie, że cała paczka wie o ich do tej pory sekretnym związku? „They don’t know, that we know, that they know”... Już sama konstrukcja tego zdania brzmi skomplikowanie, ale właśnie tak wyglądały relacje w tym serialu. Były skomplikowane, niedoskonałe, niekiedy wręcz absurdalne, ale właśnie to było w nich piękne. I dlatego tak chętnie wracamy do tego serialu. Bo w nim nikt na siłę nie próbował naprawiać relacji, a one i tak działały. „Tęsknię za tym, jak kiedyś wyglądały relacje” - Jak oglądam ten serial, to czuję się spokojniejsza - mówi Ania, która przyszła na świat długo po premierze „Przyjaciół”. Jest głosem pokolenia Z, dla którego ta produkcja powinna być sitcomem boomerów. A jednak, coraz młodsze pokolenia sięgają po ten tytuł, bo szukają w nim tego, co prawdziwe. - Pokazuje mi on zwykłych ludzi, którzy mają swoje problemy, niedociągnięcia, ale i tak ze wszystkim sobie zawsze radzą. Z tego samego powodu "Przyjaciół" oglądają też trochę starsze pokolenia. Anię miłością do serialu zaraziła jej ciocia Olga, która jest millenialsiarą zakochaną w sitcomie. Gdy po raz pierwszy zobaczyła na ekranie paczkę z Central Perk, poczuła się, jakby była jej częścią. I w zasadzie do dziś jest jej wierną przyjaciółką. - Ten serial oglądam dlatego, by poczuć spokój. To sześć zupełnie różnych charakterów, ale jednak dla nich ta relacja jest na tyle ważna, że dbają o nią, mimo że ich życia się mocno zmieniają – mówi Olga. Dziś, zamiast skupiać się na budowaniu jakościowej relacji, próbujemy na siłę zmieniać siebie i najbliższych, żeby było "idealnie". O tym porozmawiałam ostatnio też z moją licealną koleżanką Agnieszką, która również jest wielką fanką „Przyjaciół”. - Kluczowa tam jest akceptacja i to, że nikt nikogo nie zmieniał na siłę. Oni się lubili za to, jacy po prostu byli. Brali siebie nawzajem z całym inwentarzem, który mieli. Tęsknię za tym, jak kiedyś wyglądały relacje. Nigdzie się wtedy nie goniło, był czas, żeby się spotkać, porozmawiać, wypić kawę, spędzić wspólnie czas. Mam wrażenie, że teraz przez to, że każdy chce pokazać w social mediach, że ma „idealne życie” i „idealne relacje/przyjaźnie”, szukamy w ludziach tego ideału, którym przecież nikt nie jest – mówi Agnieszka. Myślę, że powiem nie tylko za siebie, ale też za moje bohaterki i wiele innych osób, które wracają do „Przyjaciół” z sentymentu – brakuje nam szczerej, niczym niezmąconej relacji z drugim człowiekiem. Żyjemy bowiem w czasach, w których nieustannie coś analizujemy. Swoje życie, życie innych ludzi, próbujemy od początku do końca „przerobić” wszystko tak, żeby działało idealnie, a przecież nikt z nas nie jest idealny. Stawiamy granice, analizujemy każdą emocję, a w serialu tego nie było - bohaterowie po prostu tworzyli relacje, często nieidealne i chaotyczne, ale prawdziwe. Kiedy relacja przestaje być relacją, a zaczyna projektem Nie chodzi o to, że serialowi przyjaciele nie mieli problemów, a relacje między nimi były usłane różami. Co to, to nie, zgodzę się nawet z wieloma analizami, które pokazują, że niektóre elementy ich osobowości były dysocjacyjne. Ale niech pierwszy rzuci kamieniem ten, kto nie ma nic do przepracowania – jakiejś traumy z dzieciństwa, błędów z przeszłości, traumatycznych relacji… - Gdy analizujemy coś zbyt długo i zbyt dogłębnie, zaczynamy szukać „dziury w całym” i odnajdujemy rzeczy, na które nie zwracaliśmy uwagi wcześniej – dodaje Agnieszka. I właśnie tu pojawia się sedno naszego problemu. Nie ma nic złego w pracy nad sobą i nad relacją. Terapie są potrzebne, gdy naprawdę dzieje się źle. Nie chodzi też o to, aby od razu skreślać relację, w której jesteśmy. Pytanie tylko, czy naprawdę jest nam potrzebne analizowania nawet tych udanych związków. - Sama bardzo lubię „rozkminiać”, ale w moim życiu i z obserwacji wynika, że najlepsze jest pójście za głosem serca. Intuicja jest bardzo ważna, bo czujesz, czy dany człowiek ma to flow, czy dobrze się z nim dogadujesz i nawet jeżeli coś ci nie pasuje, to nie ma co się zastanawiać, tylko po prostu zaufać intuicji – tak jak robili to przyjaciele – dodaje Olga. Czy musimy być idealnie dopasowani, aby stworzyć udaną relację – zarówno miłosną, jak i przyjacielską? Czy naprawdę musimy wszystko rozumieć, żeby być razem? Przecież nikt nie jest idealny i nie ma dwóch takich samych osób. A może właśnie w tym szaleństwie jest metoda? - Z perspektywy psychologicznej sama refleksyjność nie jest problemem – przeciwnie, pomaga nam lepiej zrozumieć siebie i partnera. Trudność pojawia się wtedy, gdy analiza zastępuje przeżywanie i bycie w relacji – tłumaczy Anna Gajda, psycholożka zajmująca się relacjami. - Nadmierne „przetwarzanie” każdej interakcji może prowadzić do napięcia, nadinterpretacji i utraty spontaniczności. Relacja zaczyna się wtedy bardziej projektem do zarządzania niż doświadczeniem do przeżycia. W praktyce widzę, że pary często wpadają w pułapkę ciągłego „naprawiania”, zamiast budować więź poprzez obecność. To może obniżać poczucie bezpieczeństwa i bliskości. „Przyjaciele” to nie jest idealny serial. Pełno w nim stereotypów, jest bardzo niepoprawny politycznie (dzięki Ci Boże!), bywa grubymi nićmi szyty (skąd oni mieli na to wszystko pieniądze i czas?!), ale wciąż jest nam bliższy niż wiele nowszych produkcji, w których wszystko wygląda idealnie. Bo kiedy pokłócę się z mężem, mam ochotę wrócić do sceny, w której Monica tańczy z indykiem na głowie, żeby przeprosić Chandlera, niż z kolejną parą na kanapie u psychoterapeuty, która próbuje przepracować swój związek. Dzięki temu wiem, że czasem nie trzeba głębokich analiz naszych „podłych charakterów”, tylko wystarczy krótkie przepraszam. Jak w latach 90., kiedy nie próbowaliśmy na siłę naprawiać relacji, po prostu w nich byliśmy. - W „Przyjaciołach” widzimy relacje niedoskonałe, czasem chaotyczne, ale osadzone w stałości i akceptacji i to jest coś, za czym dziś tęsknimy – podsumowuje psycholożka. Wbrew pozorom luz bohaterów oraz to, że nie są perfekcyjni, jest największą siłą tego serialu. Bo choć stać ich było na loft na Manhattanie i mieli czas na codzienne spotkania, czego większość z nas nie może powiedzieć o sobie, to ich relacje nie były idealne, a oni i tak nie próbowali ich zmieniać na siłę, tylko walczyli o to, co już mają. A my, w tym wyidealizowanym, sztucznie napompowanym świecie, też o tym marzymy – nawet jeśli rzeczywistość wymusza na nas inne podejście. Czytaj także: Tajemnice nie są złe, ale do czasu. Czy „DRAMA” sprawi, że związki posypią się jak domki z kart? "Wiele relacji byłoby uratowanych, gdybyśmy mieli lepszą relację ze sobą". Ale boimy się czuć Komedie romantyczne to żaden guilty pleasure. Potrzebujemy ich jak powietrza. Dlaczego nas kręcą?
Czułość zamiast przetrwania. O tym, jak wróciłam do siebie w „te dni”
Przez lata uczyłyśmy się ignorować sygnały ciała, szczególnie w te dni. Dziś coraz częściej wybieramy coś innego: uważność zamiast walki, czułość zamiast przetrwania i siłę, która zaczyna się od bycia bliżej siebie.
Wiesz, jak to jest, kiedy jutro masz ważne spotkanie, coś, na czym naprawdę ci zależy, a miesiączka właśnie wtedy postanawia przypomnieć o sobie? Budzisz się trochę „cięższa”, bardziej czuła, z tym znajomym sygnałem, który pojawia się regularnie? Przez chwilę liczysz, że może tym razem będzie inaczej. Ale nie jest jak zawsze. W „te dni” chciałabyś się zatrzymać i odpocząć, ale świat na zewnątrz toczy się swoim rytmem, nawet gdy ty czujesz, że w środku coś zwalnia. Kiedyś miesiączkę uznawałam za coś, co trzeba przetrwać, a nawet wygrać - trochę jak walkę z sobą samą. Dziś widzę w tym coś innego. Sygnał. Przypomnienie. Są takie momenty, kiedy warto choć na chwilę odpuścić udawanie, że wszystko jest tak jak zawsze i zamiast tego po prostu być bliżej siebie. Kiedyś: tryb przetrwania Był czas, kiedy miesiączkę trzeba było po prostu przetrwać. Odliczałam dni, jakby zbliżało się coś nieuniknionego i trudnego. Wiedziałam, że będzie bolało. Że pojawi się dyskomfort, zmęczenie, napięcie, które odbierało mi lekkość działania. Już wcześniej ustawiałam się w trybie „byle do końca”, jakby te kilka dni trzeba było przeczekać, zacisnąć zęby i nie zwracać na siebie uwagi. To był moment zatrzymania, na który nie miałam zgody. Próbowałam działać tak samo jak zawsze, a nawet szybciej, więcej, intensywniej, jakby ignorowanie ciała mogło coś zmienić. Bo przecież „tak trzeba”. Być efektywną, dostępną, w formie. Niezależnie od tego, co dzieje się w środku. Długo myślałam, że to problem, który trzeba ukryć. Że to jakaś rysa na obrazie kobiecości, który powinien być gładki, poukładany, bez skazy. Dopiero z czasem zobaczyłam, ile wysiłku kosztowało mnie to udawanie. I jak bardzo oddalało mnie od samej siebie. Dziś: świadomość i zrozumienie Dziś patrzę na to zupełnie inaczej. Rozumiem swój organizm: jego rytm, zmienność, czułą biologię, która nie działa przeciwko mnie, tylko dla mnie. Widzę już, że cykl to nie jest jeden stan, tylko opowieść rozpisana na etapy. Są dni, kiedy mam w sobie lekkość, klarowność myśli i energię do działania, wszystko przychodzi szybciej, łatwiej, naturalniej. Są momenty, kiedy jestem bardziej otwarta, towarzyska, kiedy chce mi się być blisko ludzi i świata. A potem coś zaczyna się zmieniać. Energia powoli się wycisza, ciało staje się bardziej wrażliwe, potrzebuje więcej spokoju, uważności. Pojawia się większa potrzeba bycia ze sobą, zwolnienia, odpuszczenia tego, co nie jest naprawdę konieczne. I w końcu przychodzi moment zatrzymania, czyli miesiączka. Już nie jako kara czy przeszkoda, ale jako naturalny etap, w którym organizm domyka pewien cykl i przygotowuje się na kolejny. Miesiączka przestała być wrogiem. Stała się częścią mnie: naturalną, fizjologiczną, wpisaną w kobiecość bez wstydu i bez walki. Wiem, skąd bierze się ból, wiem, skąd zmęczenie. Rozumiem, że to nie jest słabość, tylko sygnał, że ciało potrzebuje innego rodzaju troski. I zamiast się temu opierać, pozwalam temu wybrzmieć. Zamiast walki: wsparcie Nie walczę już z miesiączką, bo po co walczyć z czymś, co kobiece, naturalne, nieuniknione. Wspieram siebie. To drobne decyzje: ciepły posiłek zamiast kawy w biegu, spacer zamiast treningu, miękkie tkaniny zamiast sztywnych form. I komfort, który przestaje być luksusem, a staje się standardem. W te dni szczególnie wybieram rozwiązania, które są delikatne dla ciała. Z pomocą przychodzi nowość w linii podpasek i wkładek Bella Herbs - Bella Herbs Ultra Normal to ultracienkie podpaski z aloesem, bezzapachowe, niebarwione, pokryte delikatną włókniną z dodatkiem bawełny (cotton enhanced™) – idealne nawet dla wrażliwej skóry. Na intensywniejsze dni i noc wybieram Bella Herbs Ultra Night, które zapewniają komfort dzięki ultracienkiej, miękkiej włókninie, chroniąc i pozwalając spokojnie przespać noc. Po miesiączce sięgam po wkładki Bella Herbs, które wspierają regenerację i dbają o higienę. Do wyboru są trzy warianty: z aloesem, który łagodzi podrażnienia, działa przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie; z kwiatem lipy, który odświeża słodkim aromatem, łagodzi swędzenie i działa antybakteryjnie oraz z werbeną, która swoim delikatnym, cytrynowym zapachem koi zmysły, działa przeciwzapalnie i pomaga regulować cykl menstruacyjny. To małe wsparcie, które robi przestrzeń na coś większego: spokój i poczucie, że w te dni naprawdę troszczę się o siebie. Bliżej siebie Jestem bliżej siebie. To chyba największa zmiana, jaka zaszła w moim podejściu do miesiączki i samej siebie. Słucham uważniej: czy dziś potrzebuję ciszy, czy rozmowy, odpoczynku czy lekkiego ruchu, ciepłego posiłku czy filiżanki herbaty, która przynosi ukojenie. Przestaję ignorować sygnały, które kiedyś uznawałam za przeszkodę, które próbowałam zagłuszyć albo przyspieszyć, by wszystko funkcjonowało „normalnie”. Dziś wiem, że te sygnały są mapą, wskazują drogę do równowagi i spokoju. Uczę się nie walczyć z nimi, nie oceniać ich jako słabość i nie porównywać. Podążam za nimi i pozwalam sobie na przestrzeń, w której mogę naprawdę być sobą, bez napięcia, bez presji, że muszę wyglądać, czuć czy działać w określony sposób. To bliskość, która daje poczucie, że w te dni nie muszę nikomu niczego tłumaczyć ani niczego udowadniać. Mogę być po prostu sobą: uważną, wrażliwą, prawdziwą. I to jest luksus, którego wcześniej nie znałam, a dziś uważam za jeden z najważniejszych aktów troski o siebie. Wrażliwość jako siła Akceptuję swoją wrażliwość. Już nie próbuję jej maskować ani „naprawiać”. Zrozumiałam, że jest częścią mnie tak samo ważną jak siła czy determinacja. To dzięki niej dostrzegam detale, których wcześniej nie zauważałam, odczytuję subtelne sygnały od innych, czuję głębiej i reaguję bardziej autentycznie. W te dni wrażliwość staje się jeszcze wyraźniejsza. Ciało i emocje mówią jednym językiem, a ja uczę się je rozumieć. Nie traktuję tego już jako problemu czy słabości – przeciwnie, to coś, co pozwala mi lepiej się zorganizować, przewidzieć swoje potrzeby i odpowiednio o siebie zadbać. Wrażliwość pozwala mi też na głębszą empatię wobec innych. Uczy mnie cierpliwości, spokoju i świadomego wyboru – w te dni nie muszę być „twarda” ani nadmiernie efektywna. Mogę pozwolić sobie na to, by moje ciało i emocje prowadziły mnie, a to daje prawdziwą siłę – spokojną, uważną i świadomą. Dziś inaczej rozumiem kobiecą siłę. To nie jest nieustanna gotowość do działania ani odporność na wszystko. To umiejętność zatrzymania się. Zgoda na zmienność. Czułość wobec siebie, nawet (a może szczególnie?) wtedy, gdy świat oczekuje od nas najwięcej. Siła nie polega na tym, że nic nas nie dotyka. Polega na tym, że umiemy siebie w tym wszystkim nie zgubić. Miesiączka przestała być dla mnie czasem wyłączenia. Stała się czasem powrotu. Do ciała, które wie. Do emocji, które mają sens. Do siebie: bliżej, spokojniej, prawdziwiej. I może właśnie w tej czułości jest największa siła. Materiał promocyjny marki Bella
"Z wybaczeniem jest jak z miłością. To nie jest uczucie". Natalia Tur w "Perfekcyjnie NIEidealna"
Natalia Tur to nowa gościni Michaliny Grzesiak w podcaście "Perfekcyjnie NIEidealna". Panie porozmawiały m.in. o tym, czym jest zdrada i czy można ją wybaczyć, a przede wszystkim o niej zapomnieć. Zobacz cały odcinek podcastu.
Zdrada to jedna z największych pułapek, na które narażona jest relacja. To trudne doświadczenie, które wystawia związek na ogromny kryzys. Wtedy pojawia się wiele pytań: czy zdradę można wybaczyć? Czy da się zapomnieć? Czy zdrada może być nie tylko fizyczna, ale też emocjonalna? Na te i wiele innych pytań odpowiada Natalia Tur, mediatorka rodzinna, która jest gościnią Michaliny Grzesiak w nowym odcinku podcastu "Perfekcyjnie NIEidealna". Czy zdrada jest tylko fizyczna i czy da się zapomnieć? Romans nie musi kończyć się w łóżku. To może być bliskość emocjonalna, która sprawia, że czujemy się lepiej z inną osobą niż z partnerem. Czym dokładnie może być zdrada zdaniem mediatorki? W tym momencie warto się przyjrzeć swojej relacji. Jeżeli istnieje jakakolwiek pokusa, czujemy się lepiej z kimś innym, to być może w związku brakuje nam czegoś. Często jest to oznaka lęku przed bliskością, gdy uciekawy od partnera np. w świat fantazji. Warto nad tym pracować, bo z doświadczenia zdrady można wyjść silniejszym. Wybaczenie, wybaczeniem, ale czy zdradę da się zapomnieć? O tym obie panie rozmawiają w nowym odcinku podcastu "Perfekcyjnie NIEidealna". Natalia Tur w podcaście "Perfekcyjnie NIEidealna" Nowy odcinek podcastu "Perfekcyjnie NIEidealna" jest już dostępny na naszym kanale w serwisie YouTube. Zdrada bez wątpienia jest wątkiem, który niesamowicie przyciąga do posłuchania tej rozmowy, ale to nie koniec. Michalina Grzesiak porozmawiała z Natalią Tur również o tym, czy w związku jest miejsce na nienawiść i kiedy odpuścić relację, a kiedy o nią walczyć i udać się na mediacje. Nie możecie tego przegapić. Czytaj także: Tkwisz w nieszczęśliwym związku dla dziecka? Natalia Tur: "To jest bardzo obciążające dla dzieci" "Wiele relacji byłoby uratowanych, gdybyśmy mieli lepszą relację ze sobą". Ale boimy się czuć „Muszę opłakać siebie sprzed kilku lat". Michalina Grzesiak w rozmowie z Pauliną Mikułą o rozstaniu i miłości na własnych zasadach
Czy zdradę można wybaczyć? Natalia Tur: "Tu nie ma winnych i niewinnych"
Zdrada to jeden z największych problemów relacji. Wiele osób twierdzi, że nie da się jej wybaczyć. A co mówi na ten temat mediatorka rodzinna Natalia Tur? O tym rozmawia z nią Michalina Grzesiak w podcaście "Perfekcyjnie NIEidealna".
Pytanie, dlaczego ludzie się zdradzają, zadajemy sobie od zarania dziejów. Szczególnie wtedy, gdy sami padamy ofiarami skoków w bok. Michalina Grzesiak postanowiła zadać to pytanie swojej rozmówczyni w podcaście "Perfekcyjnie NIEidealna". Natalia Tur opowiedziała o tym, skąd tak naprawdę bierze się chęć do zdrady i że nie ma to nic wspólnego z brakiem zainteresowania aktualnym partnerem lub też atrakcyjnością tej trzeciej osoby. Czy zdradę można wybaczyć? Potrzeba zdrady jest utkwiona głęboko w nas samych. Łączy się ze zmęczeniem rolą, którą pełnimy w życiu - tym, że tkwimy jako żona, matka, partnerka, pracownica i przestajemy czuć radość z życia. Mediatorka wspomina, że każdy związek zaczyna się od chemii, od ekscytacji nowością, motyli w brzuchu... I jej zdaniem wtedy widzimy projekcję siebie, a nie siebie dokładnie takimi, jakimi jesteśmy. I tu warto sobie zadać pytanie, kto odpowiada za zdradę i czy na pewno w stu procentach jest to osoba zdradzająca? A gdy już dojdzie do zdrady, czy istnieje sposób, żeby ten związek odbudować? Tu istotne jest dopuszczenie tego, że związek ostatecznie się zakończył i zaczynamy wszystko od nowa. Warto spojrzeć na zdradę jako na coś, co dzieje się w związku. Co dokładnie? Tego dowiedzie się, oglądając cały odcinek "Perfekcyjnie NIEidealna" z Natalią Tur. "Perfekcyjnie NIEidealna": z Natalią Tur o zdradach Cały nowy odcinek "Perfekcyjnie NIEidealna", w którym Michalina Grzesiak rozmawia z Natalią Tur, jest już dostępny na naszym kanale w serwisie YouTube. Panie porozmawiały o zdradzie, ale też o tym, czy warto tkwić w związku tylko dla dzieci oraz innych aspektach związków, z którymi mierzymy się na co dzień. Wiesz, że w relacji jest nawet miejsce na nienawiść? Jeśli nie, koniecznie włącz odcinek naszego podcastu. Czytaj także: "W dobrym związku jest miejsce na nienawiść". Michalina Grzesiak w rozmowie z Natalią Tur "Wiele relacji byłoby uratowanych, gdybyśmy mieli lepszą relację ze sobą". Ale boimy się czuć Zadbana kobieta, czyli jaka? Nie chodzi o włosy i paznokcie. Największa zmiana dzieje się w głowie
Tajemnice nie są złe, ale do czasu. Czy „DRAMA” sprawi, że związki posypią się jak domki z kart?
Film "DRAMA" 10 kwietnia 2026 wszedł na ekrany kin i skłonił nas do przemyślenia naszych relacji. Czy transparentność w związku zawsze jest dobra? Czy ukrywanie czegoś przed partnerem można wytłumaczyć? Zastanawiamy się nad tym wspólnie z psycholożką Pauliną Koszut.
Minęły 2 lata, minęło 5, 10 lat związku, a ty nagle budzisz się obok osoby, którą wydawać się mogło, że znasz już na wylot i zupełnie jej nie poznajesz. Zastanawiasz się, co was połączyło, gdzie popełniłeś błąd, kim jest człowiek, z którym spędziłeś ostatnie lata swojego życia. Właśnie to przytrafiło się bohaterom filmu „DRAMA”, który 10 kwietnia 2026 miał kinową premierę. Ale jego wydźwięk nie bez powodu jest słodko-gorzki. Bo takie sytuacje przytrafiają się wielu z nas na co dzień. Kiedy relacja staje się więzieniem Wszyscy doskonale znamy smak wolności, ale na pewnym pułapie relacji z drugą osobą może nam się wydawać, że jesteśmy ograniczeni. Że w naszym życiu pojawiły się bariery, których nie potrafimy przeskoczyć, sieci, w które zostaliśmy wplątani. I tak sobie tkwimy na tej pajęczynie, aż w pewnym momencie pojawia się wielki, tłusty pająk zmierzający w naszą stronę. To może być różnica zdań wynikająca z nagłej sytuacji życiowej, o której nie pomyśleliśmy przed ślubem. Coś, co miało się nie wydarzyć, a nagle spadło na nas jak grom z jasnego nieba i przytłoczyło nas swoim ciężarem. Śmierć bliskiej osoby (np. dziadka, rodzica) to kaliber, z którym w pewnym momencie mierzy się każda relacja i właśnie tu widzimy wyraźnie, czy możemy liczyć na drugą osobę, jak nasz związek sprawdza się w kryzysowych sytuacjach. I wyciągamy wnioski, które często bywają dalekie od "żyli długo i szczęśliwie”. - Takie rzeczy, które wychodzą nagle, to jest np. kwestia niedogadania się w jakiejś sprawie – decyzji chcemy dzieci czy nie chcemy dzieci, wyprowadzamy się czy nie wyprowadzamy się… - To różnica w wartościach, podejściu do życia. Najczęstszą trudnością są też finanse, trudności z nimi związane – np. ktoś traci pracę lub choroba, depresja jednej z osób. To są takie czynniki, które najczęściej zaburzają życie rodziny, pary i to powoduje kryzys – tłumaczy psycholożka Paulina Koszut. Pająkiem mogą się okazać nowe role, w jakich się znaleźliście. Być może awans wpłynął na osobowość twojego partnera. Może rodzicielstwo wyzwoliło w was instynkty, które zamiast łączyć, dzielą. Wydawać się mogło, że macie wszystko poukładane – plany na dwójkę dzieci, wybrane imiona, być może nawet to, do jakiej pójdą szkoły, a tu przychodzą zupełnie nowe problemy dnia codziennego – bunt dwulatka, choroba, mały człowieczek, który nagle wymaga tyle atencji, że musicie zrezygnować z czasu dla siebie i… marzenia przykrywa rzeczywistość. Wreszcie to mogą być tajemnice z przeszłości drugiej osoby. Myślisz, że „DRAMA” to tylko film, a wy znacie się z ukochanym na wylot? Przecież takie rzeczy się nie dzieją... Uderz w stół… może inny kaliber, ale twój partner może ukrywać rzeczy, o których ci się nie śniło i wbrew pozorom nie jest to takie rzadkie. Tajemnice nie są złe, dopóki nie pojawia się kłamstwo Pamiętasz film „Pan i Pani Smith”, w którym Angelina Jolie i Brad Pitt (tak, to od tej produkcji zaczął się ich sławetny romans) wcielają się w role agentów? Budują relację, ale nie mogą zdradzić swojej prawdziwej tożsamości, aż w końcu dostają zlecenie, które odsłania karty i czar pryska, a napięcie wzrasta z dnia na dzień. Podobny schemat przeszli bohaterowie „DRAMY”, poznając swoje największe sekrety. I jest to bliskie również nam, gdy otrzymujemy informację, której zupełnie byśmy się nie spodziewali. Jesteśmy tylko ludźmi, każdy z nas skrywa sekrety, do których nie chce się przyznać. To mogą być błahostki, których się wstydzimy, np. przezwisko szkolne, co raczej nie powinno wpłynąć na trwałość relacji. Często jednak są to kwestie zupełnie innego kalibru – np. chęć posiadania dzieci, choroby genetyczne, coś, co może nas ukazać w krzywym zwierciadle. Dlatego wolimy to przemilczeć. Czy jednak słusznie? - Teoretycznie, im bardziej jesteśmy transparentni, tym lepiej. Ale z drugiej strony pytanie, czy transparentność to jest omawianie każdej swojej myśli – zastanawia się Paulina Koszut. - Jest pewna część swoja, którą się ma, i nie mylmy tego z kłamstwem. Tajemnica to też kwestia własnego systemu wartości i wielu czynników, które na to wpływają. Mamy pewne sytuacje, że ktoś zataja chorobę psychiczną, orientację i inne kwestie uwarunkowane prawnie, to to jest nawet podstawa do tego, żeby małżeństwo unieważnić. Chodzi o skalę, że są pewne rzeczy, o których osoba, z którą jesteśmy w związku, powinna wiedzieć, bo to wpływa później na dalsze życie tej pary. I to traktujemy w kategorii kłamstwa – tłumaczy terapeutka. Ukrywanie czegoś może zatem nie być złe, dopóki nie pojawi się kłamstwo. Jak odróżnić obie rzeczy? Tu należy po prostu usiąść, zastanowić się nad tym, co w nas tkwi, a następnie nadać tej rzeczy wartość – czy w jakikolwiek sposób jest ona w stanie wpłynąć na osobę, z którą jesteśmy oraz naszą relację? - Jeżeli czegoś nie mówimy, a to siedzi w nas, wpływa na relację, to pytanie, czy już lepiej tego nie powiedzieć. Są takie rzeczy, które bardzo w nas siedzą i mamy wrażenie, że mogą skrzywdzić drugą osobę, to wtedy warto się zastanowić, czy to powiedzieć i co da wyznanie prawdy – dodaje psycholożka. Czy po „DRAMIE” związki posypią się jak domki z kart? Właśnie dlatego w związku najlepiej być transparentnym już od samego początku. Wielu z nas wydaje się bowiem, że zatajanie prawdy nie jest kłamstwem, ale potrafi być jeszcze gorsze i wręcz trujące dla relacji. I nigdy nie wiadomo, jak to się skończy. Gdy kończy się np. terapią i próbą przepracowania, wtedy jest dobrze. Gorzej, gdy zaczynamy dusić wszystko w sobie, udając, że nic się nie wydarzyło – podobnie jak było to w przypadku głównego bohatera filmu „DRAMA”. - Jak pary nie pracują nad tym, problemy się nawarstwiają, emocje się nawarstwiają, wspólna złość się pojawia. Jest wiele obszarów, których my w życiu nie odkryjemy, nie dotkniemy, nie wypracujemy. Ale nie o to chodzi w życiu, żeby ciągle coś przepracowywać. Odkrywajmy, pracujmy nad tym, co jest w tym momencie dla nas ważne, przyjrzyjmy się relacjom, zobaczmy, co tu jest do zrobienia. Żyjmy, cieszmy się, korzystajmy, ale zwracajmy uwagę na siebie, bo wtedy jest łatwiej – podsumowuje Paulina Koszut. W dzisiejszych czasach zapominamy o tym, że budowanie relacji wymaga czasu, cierpliwości i też zrozumienia drugiej osoby, a żeby tego dokonać, musimy rozumieć samych siebie. Sądzę, że „DRAMA” może być filmem-zjawiskiem, które zadziała na nasze relacje niczym swoiste katharsis. Może stać się dla nas motywacją, aby zadać pytania i poznać odpowiedzi. Bo jeżeli ukrywamy coś naprawdę ważnego, to prędzej czy później wyjdzie na jaw. I tu pojawiają się dwie drogi. Albo otrzymamy efekt domina i związki posypią się jak domki z kart niczym w pandemii. Albo wyjdziemy z tego egzaminu silniejsi i spokojniejsi o to, że za 10 lat po przebudzeniu powiemy: „Cieszę się, że budzę się obok ciebie”. Czytaj także: Motyle w brzuchu, zaręczyny i... "DRAMA". Dawno żaden film nie trzymał mnie tak w napięciu jak ten "Wiele relacji byłoby uratowanych, gdybyśmy mieli lepszą relację ze sobą". Ale boimy się czuć Nie stawiamy granic, żeby nie stracić ludzi, a tracimy siebie. Halina Piasecka mówi, od czego zacząć