Prądy umysłowe epoki oświecenia

Empiryzm, racjonalizm, libertynizm, człowiek oświecenia.

Prądy umysłowe epoki oświecenia

Empiryzm

Drugi obok racjonalizmu prąd oświecenia, empiryzm, uznaje doświadczenie (empirę) za jedyny sposób poznania świata. Nazwa wywodzi się z łacińskiego „empirus” - oparty na doświadczeniu, greckiego „emperikos” - doświadczony oraz greckiego „peira” oznaczającego próbę, eksperyment. Za twórcę empiryzmu uważa się Franciszka Bacona (1561 - 1626), angielskiego filozofa, prawnika i polityka.

Podstawą jego empirycznej teorii było przekonanie, że proces poznania świata i prawdy opiera się na doświadczeniu i eksperymencie. Za prawdziwe można uznać jedynie to, co da się potwierdzić praktycznie, na drodze doświadczenia. Najważniejszą nauką jest przyrodoznawstwo, a istotną rolę w poznawaniu świata odgrywa metoda indukcyjna, tj. uznawanie wpływów jednych zjawisk na inne. Naukowe podstawy empiryzmu określił John Locke (1632 - 1704), angielski uczony (zob. Filozofia). Jest autorem metody psychologicznej i genetycznej jako sposobu poznania świata. Doświadczenie podzielił na postrzeżenie i refleksje.

O czym świadczą białe plamki na paznokciach?

Empiryzm stał się źródłem rozwoju nauk przyrodniczych i zachwiania dogmatów religijnych. Stąd zrodził się deizm - pogląd uznający istnienie Boga i jego nakazów moralnych, lecz odrzucający możliwość ingerencji boskiej w sprawy świata oraz ateizm - punkt widzenia odrzucający istnienie Boga i świata pozagrobowego. Pojawił się również sensualizm - pogląd dowodzący, że źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe (dotyk, zapach, smak), one bowiem są jedynym odbiciem rzeczywistości i tylko dzięki nim można poznać otaczający świat.

Racjonalizm

Podstawowy prąd umysłowy epoki oświecenia. Opiera się na rozumie, odrzuca objawienie i uczucie jako kryteria poznania prawdy. Termin wywodzi się z łaciny: „ratio” - rozum oraz „rationalis” - rozumowy. Racjonalizm wywodzi się od filozofii Kartezjusza (1596-1650), uczonego francuskiego, który swój system oparł na fundamentalnym przeświadczeniu: „cogito ergo sum” (myślę więc jestem). Punktem wyjścia poglądów Kartezjusza jest przekonanie, że jedynym źródłem rzetelnej wiedzy jest ludzki rozum, zaś przesądy, uprzedzenia i zabobony należy odrzucić.

Do dzisiaj racjonalistą nazywa się człowieka, który kieruje się w życiu rozumem, a nie intuicją czy metafizyką. Rozum bowiem jest „władcą i przewodnikiem duszy ludzkiej”. Podobne poglądy propagował Baruch Spinoza (1632 - 1677), który utrzymywał, że za prawdziwe może być uznane jedynie to, co daje się określić za pomocą rozumu. Za wzór nauki uznawał matematykę, a za najwyższe dobro - poznanie, w tym również poznanie Boga.

Racjonalizm krytykował wierzenia religijne, w skrajnych przypadkach odrzucał religię całkowicie, co znalazło odzwierciedlenie w deizmie i ateizmie.

Libertynizm

Początki libertynizmu sięgają XVII w. Libertynami nazywa się wszystkich ludzi, których charakteryzowała postawa wolnomyślicielska i krytyczna w stosunku do religii, podważająca autorytet Kościoła i kleru oraz do ogólnie przyjętych norm moralnych. W praktyce znajdowała ona wyraz w literaturze nacechowanej sceptycyzmem filozoficznym i racjonalizmem. W XVII w. libertynizm nabrał charakteru ruchu filozoficznego, lecz w wieku XVIII objawił się dodatkowo w dziedzinie obyczajowej. Z pojęciem tym łączono bowiem pewien styl życia odznaczający się nadmierną swobodą, zwłaszcza w sferze erotyki. Przedstawicieli tego kierunku cechuje wyzwolenie z przesądów, wyłamywanie się z obowiązujących norm moralnych, poruszanie w literaturze tematów drastycznych, gorszących, co z kolei spowoduje głosy krytyczne i oburzenie społeczne.

Zobacz też : Wprowadzenie do epoki oświecenia

Symbolem libertyna stał się nonszalancki arystokrata, spędzający życie na ucztach i hulankach, nie uznający przyjętych wzorców etycznych, odrzucający religię. Za głównego przedstawiciela tego kierunku uważa się markiza de Sade. Jego burzliwe życie obfitowało w liczne romanse, przygody i pobyty w więzieniu (spędził tam prawie 30 lat, tam też napisał większość swoich utworów). Uważał, że człowiek winien jest posłuszeństwo Naturze, a moralność określana przez społeczne konwenanse jest jej całkowicie obca. Natura w imię wolności własnej i każdej jednostki potępia jakikolwiek porządek polityczny, społeczny czy moralny, natomiast jej udziałem są zbrodnie, seks, przemoc, instynkty sadomasochistyczne i okrucieństwo.

Samo życie jest przecież zmaganiem się, nieustanną walką i przemocą wobec norm i praw przyrody. Libertynizm przyczynił się do ustanowienia „prawd natury”, których głównym założeniem była wolność seksualna, wolność myśli i poczynań, rozkwit indywidualności wyzwolonej z zakazów i przesądów.

W literaturze polskiej libertynizm znalazł swoje odbicie w życiu i twórczości S. Trembeckiego i T. K. Węgierskiego.

Człowiek oświecenia

Z portretów oświecenia europejskiego i polskiego patrzą postacie w białych upudrowanych perukach, z koronkowymi żabotami i mankietami, w wytwornych surdutach,ozdobionych często drogimi kamieniami i orderami państwowymi. Wydawałoby się - ludzie przyzwyczajeni do luksusów i wytwornego życia. Ale pamiętać należy, że taka właśnie była moda; życie kulturalne i umysłowe toczyło się głównie w pałacach i salonach, a człowiek oświecenia musiał być wytworny i elegancki. Człowiek oświecenia to przede wszystkim racjonalista, ceniący rozum jako podstawowy wyznacznik działań ludzkich. Reprezentował erudycję, znajomość historii i literatury światowej, dobre wykształcenie, szacunek dla nauki i osiągnięć technicznych.

Zobacz też : Podłoże polityczno - społeczne epoki

Kierował się wskazaniami rozumu, odrzucał uczucia oraz sądy oparte jedynie na domysłach i przeczuciach. Bronił swoich przekonań (Wolter był za nie więziony w Bastylii), domagał się równości i poszanowania praw wszystkich obywateli. W utworach Woltera, Diderota, Staszica, Kołłątaja pojawiły się wystąpienia przeciw despotyzmowi, uciskowi niższych warstw społecznych, wołanie o demokrację i mądre reformy państwowe.

Człowiek oświecenia to przecież wolnomyśliciel. Hasła wolności, równości i braterstwa przyświecały rewolucji francuskiej i Deklaracji niepodległości w Stanach Zjednoczonych. Przedstawiciel XVIII wieku ceni wiedzę, zwłaszcza nauki przyrodnicze, walczy z ciemnotą i przesądami.

Cechuje go także humanitaryzm i przekonanie, że człowiek mądry może być dobry. Dlatego występuje w obronie słabych i skrzywdzonych. Postępuje zgodnie z obowiązującymi zasadami moralnymi, lecz jednocześnie występuje przeciw skostniałym instytucjom Kościoła. Domaga się oddzielenia Kościoła od państwa, swobody wyznaniowej i tolerancji dla innych wyznań. W skrajnych wypadkach to ateista odrzucający całkowicie potrzebę religii.

Taką postawą cechują się głównie libertyni, negujący wartości moralne i etyczne, traktujący życie jako możliwość swobody uczuciowej i erotycznej (markiz de Sade) lub nonszalanccy arystokraci, spędzający czas na ucztach i hazardzie (np. Trembecki). Innym nieco wzorcem jest sentymentalny kochanek, czuły śpiewak serca i natury, obrońca duszy człowieka i przeżyć wewnętrznych.

Człowiek oświecenia to także „honnete home” - „człowiek z towarzystwa”, posiadający doskonałe maniery, umiejący znaleźć się w towarzystwie, tryskający dowcipem, a przy tym prawy obywatel, pełniący znaczne funkcje państwowe i interesujący się losami swego kraju (np. biskup I. Krasicki). Tak naprawdę nie ma jednego wzorca człowieka oświecenia typowego dla tej epoki, bo ona sama jest niezwykle różnorodna, wielostylowa, złożona.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)