Ignacy Stanisław Witkiewicz - biografia, utwory wybrane

Witkiewicz Stanisław Ignacy (1885 - 1939) autor m. in. "W małym dworku" oraz "Szewców".

Ignacy Stanisław Witkiewicz - biografia, utwory wybrane

Biografia

Artysta malarz i dramatopisarz, filozof i prozaik, teoretyk sztuki i nowator teatru, znany także pod pseudonimem Witkacy. Urodził się w Krakowie jako syn znanego  malarza, krytyka i prozaika Stanisława Witkiewicza. Ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie, wielokrotnie wyjeżdżał do Włoch, Niemiec i Francji, brał udział w  wyprawie naukowej na Malaje i do Austrii. Z chwilą wybuchu pierwszej wojny światowej znalazł się jako poddany rosyjski w Petersburgu, gdzie wstąpił do carskiej szkoły oficerskiej. Brał udział w walkach frontowych, został ranny w bitwie pod Mołodecznem. Rewolucję w Rosji przyjął z niepokojem, widział w niej groźną siłę niszczącą. W 1918 r. wrócił do Polski, zamieszkał w Zakopanem. Związał się z grupą malarską i artystyczną, założył „Towarzystwo Teatralne” o awangardowym charakterze. We wrześniu 1939 r. popełnił samobójstwo.

Trzydzieści kilka jego dramatów i komedii powstało w latach 1918-1926. W tym okresie wydał też dzieła z dziedziny malarstwa i teatru, w których określił swoje  stanowisko ideowe i artystyczne. W malarstwie propagował czystą formę abstrakcyjną, wyzwoloną od ślepego naśladowania natury. Podobnie w teatrze odrzucał  elementy prawdopodobieństwa, logiki, życiowych i społecznych uwarunkowań, tradycyjną akcję i perypetie starej dramaturgii.

O czym świadczą białe plamki na paznokciach?

Uważał, że teatr powinien rządzić się własnymi, odrębnymi prawami, być „teatrem czystym, pozbawionym kłamstwa i dziwnym jak sen”. Głównym hasłem jego sztuk  był katastrofizm, poczucie zagrożenia jednostki we współczesnym świecie, tragizm, beznadziejność i samotność. Przez wszystkie niemal jego utwory przewija się motyw obsesyjnych niepokojów, kompleksów, lęków i przerażeń, trawiącej nudy płynącej z niemożności sensownego działania w świecie bezsensu i chaosu, poczucie samotności i wyobcowania. Do najbardziej znanych dzieł scenicznych Witkiewicza należą: Maciej Korbowa i Bellatrix (1918), Pragmatyści (1919), W małym dworku (1921), Tumor Mózgowicz (1921), Kurka wodna (1922), Mątwa (1922), Wariat i zakonnica (1923), Szewcy (1931-1934).

Cechą charakterystyczną tych utworów jest przejaskrawienie, hioperbolizacja zjawisk, makabryczna deformacja rzeczywistości, sceny ostre aż do brutalizmu, fatalizm będący przekleństwem człowieka opętanego przez płeć.

Podobny wymiar mają dwie głośne powieści: Pożegnanie jesieni (1927) i Nienasycenie (1930). Zawarł w nich autor sumę swych poglądów filozoficznych i społecznych, przekazał wstrząsający obraz swych czasów. Cała spuścizna Witkacego emanuje nowatorską śmiałością i  burzeniem starych schematów estetycznych. (zob. Szewcy, W małym dworku).

W małym dworku

Sztuka Witkiewicza W małym dworku jest odpowiedzią na dramat Tadeusza Rittnera W małym domku i można powiedzieć, iż stanowi parodię tegoż utworu. Akcja dramatu Witkiewicza dzieje się w Kozłowicach, w powiecie sandomierskim, w środowisku drobnej szlachty oraz inteligencji szlacheckiego pochodzenia. Tematyka dotyczy zdrady małżeńskiej, zazdrości i morderstwa dokonanego przez męża. Powziąwszy pewność o zdradzie żony, zabija ją podczas snu. Nie wie jednak, że jest ona chora na raka wątroby i znajduje się pod wpływem narkotyków uśmierzających ból. Nie wie również, że miała ona nie jednego, lecz dwóch kochanków. O tym nie wie nawet ona, gdyż do kontaktów doszło wówczas, gdy była odurzona cierpieniem i lekami.

Wszystko wyjaśnia się tylko dlatego, że żona jako Widmo regularnie odwiedza dom, bawi się z córkami, dogląda gospodarstwa, je z domownikami posiłki i nawet pije wódkę. Omawia z mężem i kochankami sprawę zdrady, dba o to, by mężczyźni byli ze sobą w zgodzie. Dyskusjom przysłuchują się małoletnie córki i wcale nie są tym zgorszone. Świat realny i pozazmysłowy, „ten” i „tamten”, przenikają się wzajemnie, ludzie i Widmo żyją w zgodzie.

Podobieństwo do sztuki Rittnera jest uderzające, lecz u Witkiewicza wszystko zostało zdeformowane, wyolbrzymione, absurdalne i fantastyczne. Świat dworku „stoi na głowie”, Witkacy bowiem nie zna granic realizmu i nie przestrzega zasady prawdopodobieństwa. Na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się normalne, życie toczy się zwyczajnie i przeciętnie.

Nawet Widmo zachowuje się w sposób całkowicie normalny, a i większość bohaterów traktuje ducha zmarłej Anastazji Nibek jak żywą istotę (oficjalista Maszejko całuje ją w rękę, pyta o zdrowie). Córki Nibków, Zosia i Amelka, sprawiają wrażenie doskonale zorientowanych w sprawach życia pozaziemskiego, miewają widzenia, na dobranoc całują matkę, rozmawiają z nią. Mąż początkowo jest przerażony, potem przyzwyczaja się do tej dziwnej sytuacji.

Nadchodzące nieszczęście zapowiada proroczy poemat Kuzyna. Proroctwo wypełnia się: dziewczynki na życzenie matki wypijają truciznę.

Widmo zarządza organizację pogrzebu, a porażony bólem ojciec również popełnia z rozpaczy samobójstwo.  Zemsta Widma została dokonana. Sztukę kończy absurdalna, typowa dla Witkacego scena: kucharka zapowiada kolację, pozostali przy życiu mieszkańcy i goście spokojnie zasiadają do posiłku. Sztuka W małym dworku realizuje założenia dramaturgii Witkiewicza. Otwiera przed odbiorcą nowy świat, niezwykły, absurdalny i groteskowy. Posługuje się fantastyką, marzeniem sennym i dąży do wyzwolenia się z ograniczeń narzuconych przez rzeczywistość.

Zobacz też : Leopold Staff - utwory wybrane

Szewcy

Dramat Szewcy jest próbą wprowadzenia w życie zasad Teorii Czystej Formy Witkiewicza. Nie ma tu określonego miejsca ani czasu akcji, żadnego konkretu historycznego. Wydarzenia mogą dziać się zawsze i wszędzie. Rzeczywistość jest zdeformowana, zniekształcona. Bohaterowie sprawiają wrażenie niezrównoważonych psychicznie, umysłowo chorych, ich działania wynikają z dążenia do zaspokojenia najniższych instynktów i pragnień. Tak przedstawiony świat zmierza do nieuchronnej katastrofy, degradacji ulegają wszelkie uczucia, bohaterowie nienawidzą się, nie potrafią kochać, mówią nawet dziwnym językiem.

Utwór ukazuje świat wstrząsany kolejnymi paradoksami rewolucji i przewrotów. Rzecz rozpoczyna się od niezadowolenia Szewców z powodu dziejącej się krzywdy społecznej i projektów przewrotu politycznego. Ale to nie oni dokonują pierwszej rewolucji, lecz faszyzujący Dziarscy Chłopcy Gnębona Puczymordy z prokuratorem Robertem Scurvy. Sajetan i czeladnicy zostają osadzeni w więzieniu. Analogia tej rewolty z faszystowską działalnością jest dość oczywista: dominuje przecież kult siły i przemocy.

Uwięzieni Szewcy rzucają się jednak do pracy i odzyskują wolność, przejmują władzę i wprowadzają rządy terroru.

Scurvy zostaje przypięty łańcuchem do drzewa, wszyscy go poniżają i pomiatają nim. Brutalnie zostaje załatwiona sprawa chłopska. Jednakże w obozie Szewców dochodzi do nieporozumień, rewolucja zaczyna pożerać własne dzieci. Sajetan zostaje pozbawiony władzy i zamordowany. Kolejnego przewrotu dokonuje anarchistyczny Hiper-Robociarz, uosobienie tępej, bezmyślnej siły.

Wreszcie na arenę wkraczają dwaj tajemniczy towarzysze: X i Abramowski. Reprezentują totalizm i uniformizację życia, bezwzględną formę rządów. Tworzą sztuczny, zmechanizowany świat, w którym nie ma miejsca dla człowieka - autonomicznej jednostki. Głównym tematem dramatu jest więc rewolucja i jej skutki. Witkacy twierdzi, że jest ona złem, gdyż niesie śmierć i zagrożenie, a największe korzyści z niej odnoszą nie ci, którzy ją przeprowadzili.

Piękne idee o wolności są złudzeniem, celem zawsze są korzyści osobiste. W konsekwencji dochodzi jedynie do zmiany ludzi u steru władzy, a nie samego systemu. Odpowiedzią na jedną rewolucję może być tylko następna, jeszcze bardziej brutalna i krwawa. Ludzie, którzy zdobyli władzę, stają tacy sami jaki ci, którym władzę odebrano. Świat jest miejscem tragicznej gigantomachii.

Zobacz też : Franz Kafka - biografia, "Proces"

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)