Eliza Orzeszkowa "Nad Niemnem"

Nad Niemnem E. Orzeszkowej to powieść-rzeka, której zakres tematyczny obejmuje wiele problemów. Jest to przede wszystkim obraz społeczeństwa polskiego  zamieszkującego rejon nadniemeński, średniozamożnej i ubogiej szlachty zaściankowej.

Eliza Orzeszkowa "Nad Niemnem"

Pojawia się w utworze motyw powstania styczniowego i obraz sytuacji popowstaniowej polskiego ziemiaństwa. Wartością nadrzędną utworu jest wielki kult pracy, podstawowe hasło pozytywizmu. Akcja powieści toczy się w Korczynie, we dworze Benedykta Korczyńskiego, w dworach okolicznej szlachty: Kiryłów, Andrzejowej Korczyńskiej, majątku Różyca oraz w sąsiednim zaścianku Bohatyrowiczów.

A wszystko na tle pięknej przyrody, uroków Niemna, pól, łąk i lasów okolicznych (w lesie jest mogiła powstańców i mogiła Jana i Cecylii).

O czym świadczą białe plamki na paznokciach?

Fabuła utworu to historia miłości Justyny Orzelskiej i Jana Bohatyrowicza. Uboga szlachcianka, nie potrafiąc znaleźć sensu życia we dworze krewnych, zainteresuje się wsią, pracą i pogodnym życiem zaścianka.

To właśnie Jan zostanie jej przewodnikiem na drodze wtajemniczania w odczucie jedności z przyrodą najpierw, a potem z gromadą ludzi pracujących i świętujących, kultywujących tradycje patriotyczne, pamięć o powstaniu i szacunek dla przodków.

Także to Jan zaprowadzi ją na mogiłę powstańców 1863 r. i mogiłę Jana i Cecylii, opowie piękne dzieje twórców jego rodu, nauczy miłości do ziemi, do piękna nadniemeńskich lasów i pól.

Ich uczucie pozwoli ujawnić się najwyższym wartościom, a Justyna pozna autentyczność przeżyć, żywość, zdrowie fizyczne i moralne prostego ludu, w szeregi którego zechce wstąpić odrzuciwszy propozycję małżeństwa z Różycem i miłość Zygmunta.

Powieść propaguje główne hasła pozytywizmu: utylitaryzm i pracę organiczną. Dlatego wartością nadrzędną dla bohaterów staje się praca. Tę wartość reprezentuje Benedykt Korczyński.

W sytuacji popowstaniowej, gdy restrykcje carskie i obciążenia podatkami utrudniają normalne gospodarowanie, on za wszelką cenę próbuje utrzymać swój majątek, uważając to za swój patriotyczny obowiązek. Pomaga mu w tym Marta Korczyńska, która w młodości nie umiała podjąć trudu wspólnej pracy na gospodarstwie Anzelma Bohatyrowicza, zaprzepaściła swe osobiste szczęście i teraz tego żałuje; dlatego w pełni popiera zamierzenia Justyny.

Godna pochwały jest postać Kiryłowej, samotnie gospodarującej na swoim majątku i wychowującej dzieci, gdy tymczasem jej mąż prowadzi beztroskie życie towarzyskie.

Obrazów pracy w Nad Niemnem jest wiele, gdy chodzi o zaścianek Bohatyrowiczów. Dla jego mieszkańców praca stanowi radość, wzajemną pomoc, umiejętność współdziałania. Taką pracę poznaje Justyna, gdy sięga po sierp, gdy uczy się prostych, podstawowych zajęć wiejskiej kobiety. Nie brak też w powieści negatywnych przykładów stosunku do pracy, ludzi, którzy dla wspólnego dobra nic nie czynią.

Jest taki na pewno Różyc, który marnotrawi swój majątek na podróże, wyrafinowane podniety (narkotyki), a nadmiar pieniędzy powoduje u niego frustrację, bezwolność, apatię i niechęć do życia. Taki jest Zygmunt Korczyński, zarozumiały do nieprzyzwoitości malarz, nieszczęśliwy, gdyż z dala od Paryża nudzi się, nie potrafi dostrzec uroków rodzimej przyrody, nawet w małżeństwie nie znajduje zadowolenia.

Jest wreszcie Emilia Korczyńska, chora, nieszczęśliwa, czytająca zachodnie romanse, która nie może zrozumieć zabiegów męża o utrzymanie ziemi ani zainteresowań syna sprawami wsi. Jednym ze skutków klęski powstania jest rozłam między dworem a wsią. Benedykt Korczyński zapomina o więzach, jakie łączyły Andrzeja Korczyńskiego z mieszkańcami zaścianka. 

Zobacz też : Motywy literackie - Arkadia

Obciążony zobowiązaniami finansowymi, walczy teraz z Bohatyrowiczami o ziemię, której i jemu, i im nie starcza. Spór ten zostanie pomyślnie dla obu stron zakończony dzięki zbrataniu się Witolda z Bohatyrowiczami. To właśnie ze względu na syna Benedykt stara się utrzymać w swych rękach majątek, wierząc, że młode pokolenie dotrwa do chwili odzyskania niepodległości. Ale między ojcem i synem również istnieje konflikt pokoleniowy. Witold nie rozumie myśli i dążeń ojca, posądza go o interesowność i chęć wzbogacenia się.

Obaj w końcu dochodzą do porozumienia, idee pozytywistyczne wyniesione przez młodzieńca ze szkół okazują się zbieżne z pragnieniami Benedykta. Ważną rolę w utworze pełnią odniesienia do powstania styczniowego. Jan opowiada Justynie historię wydarzeń sprzed lat, gdy ramię w ramię mieszkańcy dworu i wsi wyruszali do walki, a potem w jednej mogile spoczęli razem Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Zaścianek zachowuje pamięć o powstaniu, otacza opieką mogiłę czterdziestu poległych powstańców.

Pamięta również o nich wdowa po Andrzeju Korczyńskim, nosząca na znak żałoby czarne szaty i kultywująca idee męża. Pragnie w tym duchu wychować syna, ale ponosi całkowitą klęskę. Zygmunt bowiem chce jedynie pozbyć się ziemi rodzinnej, a ojca uważa za szaleńca, wstydzi się go nawet. Nad Niemnem to powieść poruszająca rozległą problematykę, ukazująca szeroką panoramę społeczeństwa w sytuacji popowstaniowej.

Autorka szczegółowo przed stawia świat ludzi nadniemeńskich, wzbogaca go o piękne opisy przyrody i rejestr obyczajów, malowniczo rysuje portrety bohaterów. Utwór stanowi dzieło porównywalne z Panem Tadeuszem Mickiewicza i Nocami i dniami Dąbrowskiej.

Zobacz też : Eliza Orzeszkowa - nowelistyka

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)