Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz"

Adam Mickiewicz napisał Pana Tadeusza w Paryżu, dzieło ukazało się w 1834 roku, a więc w dziesięć lat po wyjeździe poety z ojczystej Litwy. Stanowi niejako powrót do kraju lat dziecinnych. Akcja epopei toczy się latem 1811 roku i w ciągu jednego dnia roku 1812. Miejscem akcji jest Litwa, dworek w Soplicowie oraz zaścianek w  Dobrzynie.

Wydarzenia rozgrywają się na tle kampanii napoleońskiej, towarzyszy im wielki kult Bonapartego i nadzieja na uzyskanie za pomocą cesarza francuskiego niepodległości Polski. Główne postacie utworu to: gospodarz - Sędzia Soplica, ksiądz Robak czyli Jacek Soplica, wierny sługa Protazy oraz goście przebywający we dworze: siostra Sędziego Telimena i jej wychowanka Zosia oraz Tadeusz.

Bohaterem zbiorowym jest natomiast szlachta, reprezentanci magnaterii (ród Horeszków, daleki krewny Hrabia), szlachta ziemiańska (Soplicowie) i urzędnicza (Asesor, Rejent, Wojski, Gerwazy, Protazy) oraz szlachta zaściankowa (Dobrzyńscy). Mickiewicz dogłębnie charakteryzuję tę warstwę społeczną, zaznacza jednak wyraźnie, że są to ostatni przedstawiciele, świat szlachecki z jego tradycjami i sposobem myślenia zanika, a jego miejsce zajmuje nowe, ziemiańskie pokolenie.

Jak pomóc piersiom wrócić do formy po ciąży i karmieniu piersią?

Jednak bohaterowie przedstawieni zostali w sposób niezwykle pozytywny i budzący sympatię. Ważną ich zaletą jest umiłowanie ojczyzny, szacunek dla tradycji, typowa staropolska grzeczność (chociażby nauki Sędziego i Podkomorzego o grzeczności). Posiadają również wady, są skłonni do kłótni (spór Sędziego z Hrabią o zamek, spór Asesora i Rejenta o psy, wreszcie zajazd na Soplicowo), gwałtowni, chętni do wszelkich bójek. Pan Tadeusz obfituje w rozległą panoramę obrazów życia i obyczajów szlachty. Spotykamy tu opisy prac rolnych, polowań, zajazdu, uczt, sejmików, procesów sądowych.

Poznajemy wiejskie rozrywki: grzybobranie, polowanie na niedźwiedzia, tańce, rozmowy podczas uczt, na których serwuje się tradycyjne litewskie potrawy. Zadbany dworek w Soplicowie stanowi centrum polszczyzny i wielkiego patriotyzmu. Główną postacią epopei jest Jacek Soplica. W jego osobie stworzył Mickiewicz nowy typ bohatera romantycznego, dynamicznego, rozwijającego się i zmieniającego w trakcie wydarzeń. 

Zobacz też : Romantyzm w Polsce

To tak, jakby to były dwie różne osoby. Najpierw jest szlachcic sarmata, warchoł, pieniacz, „gorąca głowa”, skłonny do awantur i wymachiwania szabelką. Miłość do Ewy Horeszkówny zmienia go, daje szansę bycia innym człowiekiem. Ale dumny magnat Horeszko nie chce oddać ręki córki ubogiemu szlachcicowi. Łudzi go obietnicami, bo chce jego poparcia na sejmikach, a potem „podaje czarną polewkę” i wydaje Ewę za mąż za Kasztelanicę. Rozpacz Jacka doprowadza go do pijaństwa, wywołuje rozpad małżeństwa, pośrednio śmierć żony i osierocenie małego Tadeusza.

W jakiś czas potem dochodzi do najazdu Moskali na zamek. Niefortunny zbieg okoliczności sprawia, że Jacek - powodowany nie tyle chęcią zemsty, ile impulsem chwili - zabija Stolnika. Okrzyknięty mordercą i zdrajcą, musi uciekać z kraju. Przywdziewa strój zakonny, zmienia imię na ksiądz Robak, rozumie, że grzech pychy, zabójstwo i posądzenie o zdradę może odpokutować jedynie wierną służbą ojczyźnie. Jako kwestarz zakonny pełni funkcję emisariusza, wozi listy i rozkazy, bierze udział w bitwach prowadzonych przez Napoleona, jest prześladowany i więziony przez władze zaborcze.

Jego marzeniem staje się przygotowanie na Litwie, w rodzinnym Soplicowie, powstania. Zleca Sędziemu opiekę nad Tadeuszem i Zosią, zmusza brata do procesu o zamek, bo pragnie połączyć ze sobą tych dwoje młodych i w ten sposób zakończyć waśń rodową. To z jego inicjatywy zajazd szlachty na Soplicowo zamienia się w bitwę z Moskalami, w której własną piersią broni Hrabiego, ostatniego z Horeszków.

Śmiertelnie ranny, wyznaje Gerwazemu swoje imię oraz czyny i uzyskuje przebaczenie. Nie zrealizuje swego marzenia o powstaniu, ale zostanie po śmierci zrehabilitowany, gdy wraz z wejściem na Litwę oddziałów generała Dąbrowskiego jego bohaterskie czyny zostają ujawnione.

Popełnił zbrodnię, ale odpokutował ją swoim dalszym życiem. Jest postacią tragiczną, ofiarną, ale podstawę jego etyki stanowi odpowiedzialność za popełnione zło. Ten bohater romantyczny nie załamuje się, nie wyobcowuje się ze środowiska, lecz z wielką świadomością ulega metamorfozie i staje się człowiekiem aktywnym: działa, walczy, konspiruje.

Czyn, walka i zwycięstwo, zdolność do naprawiania wyrządzonych krzywd stają się celem jego życia. Bierze na swe barki ogromny ciężar, swoje czyny zmazuje nie cierpieniem ale twórczym, owocnym działaniem i dlatego w chwili śmierci urasta do rangi bohatera. Pan Tadeusz to wielka epopeja narodowa. Jej akcja dzieje się na tle ważnych dla narodu wydarzeń historycznych, związanych z walką narodowowyzwoleńczą. Historia wkracza do utworu przez retrospekcję, wspomnienia oraz słynny koncert Jankiela, w którym odtworzone zostały ważne momenty dziejowe narodu.

Jest to również wspomnienie walk kościuszkowskich (portrety w dworku Sopliców), a kontynuację stanowi Mazurek Dąbrowskiego spopularyzowany przez księdza Robaka i Jankiela. Historią są również szlacheckie, narodowe obyczaje. Epopeja rozpoczyna się słynną inwokacją: „Litwo, ojczyzno moja (...)”, w której poeta zwraca się do odległego kraju lat dziecinnych i do Matki Boskiej o pomoc przy tworzeniu dzieła.

Charakterystyczne dla eposu są również opisy nie ustępujące opisom homerowym. Rozsiane po całym utworze, dotyczące drobiazgów i rzeczy wielkich, ubarwiają dzieło, nadają mu swoisty litewski urok i tworzą panoramiczny obraz życia narodu. Nie można zapominać o słynnych porównaniach na wzór porównań homeryckich. Utwór obfituje w realistyczne szczegóły, zarówno obyczajów, zajęć, zabaw, strojów, przyrody, jak i pełnej charakterystyki postaci.

Bohaterem zbiorowym jest szlachta polska, zróżnicowana wewnętrznie, czasem idealizowana, lecz pokazana z dokładnością i wiernością. Narrator epopei to osoba wszystkowiedząca, obiektywna, ale jest to czasem szlachecki gawędziarz, który przybliża odbiorcy obraz społeczeństwa. Jak przystało na epopeję, jest to utwór wielowątkowy; spór o zamek, dzieje miłości Tadeusza i Zosi, historia Jacka Soplicy splatają się z wieloma wątkami pobocznymi (np. spór Asesora z Rejentem).

W rezultacie Pan Tadeusz jest utworem wyjątkowym, niepowtarzalnym, synkretycznym pod względem gatunków, nastrojów i kategorii estetycznych. Jest polską epopeją narodową, największym arcydziełem poezji polskiej.

Zobacz też : Postawy romantyczne

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)