Trudności w nauce – sześciolatki

Trudności w nauce mogą mieć różne podłoże: niewystarczająca opieka szkolna, słaba stymulacja rozwojowa środowiska rodzinnego, brak aktywności ze strony ucznia lub jego niewielkie możliwości psychofizyczne. Jak pomagać uczniom mającym trudności w nauce?

Trudności w nauce – sześciolatki fot. Fotolia

Skąd biorą się trudności w nauce?

Uczniowie z trudnościami w nauce to bardzo liczna grupa klientów poradni psychologiczno-pedagogicznych. Problemy szkolne mogą się wiązać z wybiórczymi deficytami funkcji poznawczych lub mieć charakter uogólniony: wynikać z obniżonego rozwoju umysłowego dziecka. Bywa i tak, że sprawność intelektualna jest prawidłowa czy nawet wysoka, a uczniowi nie udaje się osiągnąć powodzenia w szkole. Zawsze ważne jest właściwe rozpoznanie tych problemów i zaproponowanie programu postępowania terapeutycznego.

Przyczyny tkwią nie tylko w możliwościach psychofizycznych dzieci i młodzieży, ale także w niewystarczającej opiece szkolnej bądź słabej stymulacji rozwojowej środowiska rodzinnego czy w braku aktywności ze strony ucznia. Wpływ czynników ekonomiczno-socjalnych (w tym miejsce zamieszkania ucznia) również okazuje się istotny.

Artykuł powstał na podstawie wieloletnich psychologicznych doświadczeń autorki (diagnostycznych i terapeutycznych). Poczynione obserwacje i wnioski pochodzą nie tylko z kontaktów z dziećmi i młodzieżą oraz ich rodzicami, ale także ze spotkań z nauczycielami, pedagogami szkolnymi i dyrektorami szkół.

Znacząca liczba problemów zgłaszanych do poradni psychologiczno-pedagogicznych dotyczy trudności w nauce. U dzieci w okresie przedszkolnym nauczyciele sygnalizują najczęściej kłopoty z realizacją programu klasy „zero”. Uczeń nie wykazuje zainteresowania zajęciami czy wręcz odmawia uczestnictwa w nich. Najwcześniej pojawiają się trudności w podejmowaniu czynności manualnych, rysunkowych bądź graficznych związanych z odwzorowywaniem kształtów (w tym literopodobnych).

Na dalszym etapie kształcenia sześciolatków niepowodzeniem mogą się kończyć próby analizy i syntezy słuchowo-wzrokowej (czyli głoskowo-literowej), będącej wstępem do opanowywania czynności czytania i pisania. Często też występują trudności w przyswajaniu pierwszych pojęć liczbowych. Ważne jest zatem jak najwcześniejsze rozpoznanie źródeł trudności dziecka, a więc zdiagnozowanie psychologiczne, a następnie zaproponowanie programu postępowania terapeutycznego.

Przypadek nr 1

Przykład pierwszy dotyczy chłopca sześcioletniego zgłoszonego (z powodu trudności w realizacji wymagań programowych) już w pierwszym miesiącu zajęć w klasie „zero”, pochodzącego z ubogiej, wiejskiej rodziny, nieuczęszczającego wcześniej do przedszkola (w niedużych wioskach przedszkoli nie ma, są jedynie w większych miejscowościach, jednak dojazd tam i opłaty często przekraczają możliwości finansowe oraz czasowe rodziców; pierwszy kontakt z zajęciami przedszkolnymi takich dzieci to najczęściej zajęcia właśnie w klasie „zero”, w pobliskiej szkole podstawowej).

W opinii psychologicznej stwierdzono: dziecko w trudnym kontakcie słowno-emocjonalnym, komunikujące się słabo, wyłącznie w sferze pozawerbalnej; podejmujące współpracę i podporządkowujące się poleceniom wybiorczo: tylko w zakresie dotyczącym czynności manipulacyjno-spostrzeżeniowych (mało złożonych, wzbudzających jego zainteresowanie i prawdopodobnie w jakimś stopniu mu znanych). Nie wykonuje prób wymagających aktywności słownej. Zahamowana jest ekspresja werbalno-emocjonalna. Brak współbrzmienia emocjonalnego. Obojętność. Wykonywanie czynności zasadniczych, np. odwzorowywania (po upływie pewnego czasu od podania polecenia), poprzedzone jest szeregiem zbędnych, ubocznych czynności ruchowych (jak wstawanie z krzesła, przewracanie kartek, odkładanie ołówka, odchodzenie od stołu itp.). W związku z tym, że dziecko nie podejmowało wszystkich zadań testowych (słownych, spostrzeżeniowych, manipulacyjnych), niemożliwe stało się ustalenie jego poziomu umysłowego.

Integracja wzrokowo-motoryczna także wykazała zaburzenia (głębokie zniekształcenia odwzorowywanych form graficznych, utrudniające określenie ilościowego deficytu rozwoju tej funkcji); lateralizacja niemożliwa do ustalenia (dziecko odmówiło wykonywania prób oceniających stronność ciała w zakresie oczu). Stwierdzono jedynie praworęczność. Sprawność grafomotoryczna ręki prawej ujawniła zakres znacznie poniżej szóstego roku życia. W związku z niemożnością pełnego zdiagnozowania rozwoju poznawczego dziecka niemożliwe było też ustalenie szczegółowych zaleceń dotyczących pracy dydaktycznej.

Przyczynę problemów chłopca stanowi przypuszczalnie jego niska dojrzałość społeczno-emocjonalna wynikająca z braku możliwości treningu społecznego (dziecko uczestniczy w zajęciach grupy przedszkolnej dopiero od niedawna) w połączeniu z trudnościami adaptacyjnymi wynikającymi z cech emocjonalnych (niepewności, bojaźliwości). Źródłem trudności edukacyjnych może też być słaba stymulacja środowiskowo-kulturowa (uboga materialnie rodzina, o niskim poziomie kompetencji edukacyjnych).

Zaproponowano wskazania do pracy (jedynie ogólne):

1. W oddziaływaniach dydaktyczno-wychowawczych zalecana jest systematyczna, szczegółowa obserwacja zachowania dziecka, jego postępów w dziedzinie kontaktów społecznych, komunikacji werbalnej oraz w opanowywaniu umiejętnościach szkolnych.

2. Zakwalifikowanie w tok zajęć korekcyjno-kompensacyjnych. Usprawnianie w ten sposób wszystkich sfer funkcjonowania poznawczego chłopca (mowy, myślenia, spostrzegania wzrokowego i słuchowego, integracji wzrokowo-ruchowej czy sprawności manualnej).

3. Korzystne byłoby także zastosowanie Metody Dobrego Startu (pełnego cyklu ćwiczeń).

4. Należy indywidualizować pracę edukacyjną z dzieckiem, otoczyć je szczególną uwagą i opieką pedagogiczną, zapewnić mu poczucie bezpieczeństwa i akceptacji; mieć wobec niego serdeczny i życzliwy stosunek.

5. Konieczne jest stymulowanie sfery emocjonalno-społecznej. Stosowanie terapii z wykorzystaniem metody Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne (wzmacniającej poczucie pewności siebie, wspomagającej nawiązywanie relacji z innymi), a także wszelkich zajęć wyzwalających ekspresję działaniowo-językową dziecka i wpływających uspokajająco na układ nerwowy, jak: muzykoterapia, relaksacja, zajęcia plastyczne, ruchowe itp.; włączanie chłopca w zadania i zabawy grupowe; stopniowanie trudności w tym zakresie. Ponadto należy rozwijać aktywność i samodzielność działaniową ucznia; doceniać i nagradzać jego najmniejsze starania i wysiłki w tym względzie.

6. Należy pozostawać w ścisłym kontakcie z rodzicami dziecka, udzielając informacji i wskazówek dotyczących pracy z nim w domu.

7. Pod koniec nauki w klasie „zero” zalecane jest kontrolne badanie pedagogiczne (aby ocenić postępy dydaktyczne i rozważyć ewentualne i odroczenie obowiązku szkolnego).

8. Zaproponowano specjalistyczną konsultację lekarską w poradni zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży (mama jednak nie deklaruje gotowości wizyty).

Zobacz też: Wszystko o wychowaniu

Mama na rynku pracy

Przypadek 2

Inny sześciolatek trafił do poradni po półrocznych zajęciach w grupie zerówkowej w przedszkolu miejskim. Dziecko chętnie uczęszczało do przedszkola, natomiast reagowało płaczem na wszelkie próby udziału w organizowanych zajęciach dydaktycznych.

Według nauczyciela nie radziło sobie w podejmowanych czynnościach edukacyjnych. Podczas badania psychologicznego stwierdzono, że ogólne zdolności umysłowe chłopca mieszczą się w pobliżu dolnej granicy inteligencji przeciętnej. Sprawne są procesy pamięci i uwagi; wykształcone jest pojęcie liczby. Osłabione okazuje się natomiast myślenie logiczne (a więc zdolność wnioskowania, analizowania, ujmowania podobieństw i różnic), zarówno w treściach spostrzeżeniowych, jak i werbalnych. Mały zasób słowny, rozumienie i tworzenie językowe.

Integracja wzrokowo-ruchowa w ocenie ilościowej wykazuje jedynie lekkie obniżenie, jednakże wydłużony czas pracy, deformowanie i kawałkowanie kształtów geometrycznych mogą wskazywać na duże trudności chłopca w tym zakresie. Tym bardziej że sprawność grafomotoryczna ręki wiodącej znajduje się znacząco poniżej normy szóstego roku życia.

Występuje lateralizacja jednorodna prawostronna (zgodność stronna w pracy narządu wzroku i kończyn). Dziecko w kontaktach z innymi wykazuje lękliwość, napięcie, niepewność siebie. Podejmuje współpracę po dużych zachętach i wysiłkach ze strony badającego. Rozumie polecenia i podporządkowuje się im. Z czasem wykazuje zaciekawienie zadaniami. Jednak mimo wyraźnych starań ze strony chłopca – rezultaty jego pracy (zwłaszcza w czynnościach spostrzeżeniowo- -manipulacyjnych oraz słownych) są słabsze. Chłopiec jest mniej samodzielny w działaniu. Oczekuje pokierowania, podpowiedzi, wsparcia. Nie wytrzymuje sytuacji trudnych, doświadczania niepowodzeń. Jest nadwrażliwy emocjonalnie; mniej dojrzały społecznie w porównaniu z wymaganiami jego wieku. Przyczyną trudności w realizacji wymagań programowych są wybiorcze deficyty funkcji poznawczych w powiązaniu z nadmierną reaktywnością emocjonalną.

Zalecenia:

1. Wskazane badanie wzroku (aby wykluczyć wady widzenia).

2. Konieczne jest zakwalifikowanie dziecka do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych w celu podjęcia usprawniania osłabionych czynności poznawczych i wszechstronnej pracy terapeutycznej.

3. Zaleca się zindywidualizowaną formę pracy dydaktycznej z chłopcem, posadzenie go w pobliżu nauczyciela dla lepszej kontroli, ukierunkowywania i wspierania jego działań.

4. Rozwijanie integracji wzrokowo-ruchowej (w zadaniach angażujących jednocześnie pracę analizatora wzrokowego i kinestetyczno-ruchowego, np. w odwzorowywaniu form i układów graficznych, elementów literopodobnych, w składaniu papierowych fi gur), a także sprawności manualnej i grafomotorycznej (w czynnościach wymagających dokładnych, precyzyjnych, drobnych ruchów palców dłoni i nadgarstków, np. przewlekaniu sznurówki, obrysowywaniu coraz bardziej złożonych kształtów na niewielkiej powierzchni).

5. Rozwijanie funkcji językowych, wzbogacanie słownictwa i formy wypowiedzi (przez jak najczęstszy kontakt werbalny z dzieckiem, zachęcanie go do budowania samodzielnej wypowiedzi, stosowanie pytań dodatkowych, poszerzających wypowiedź chłopca, pomaganie w formułowaniu myśli w słowa i zdania, nagradzanie najmniejszych wysiłków dziecka w tym zakresie; wykorzystywanie literatury dziecięcej, słowników, encyklopedii obrazkowych, zabaw słownych itp.).

6. Usprawnianie myślenia logicznego dzięki bodźcom spostrzeżeniowym oraz werbalnym (we wszelkiego rodzaju łamigłówkach, zagadkach, „zapytankach”, loteryjkach słownych i ilustracyjnych, zaczerpniętych np. z czasopism dziecięcych).

7. Wspieranie sfery emocjonalnej. Wykorzystywanie zabaw i zajęć o charakterze terapeutycznym, obniżających nadmierne napięcie psychiczne dziecka, pozwalających na doświadczanie pozytywnych przeżyć uczuciowych, np. na zajęciach muzycznych, plastycznych, teatralnych, ruchowo-tanecznych, wyzwalających inicjatywę i aktywność. Ponadto ważne jest nawiązanie bliskiego kontaktu emocjonalnego z dzieckiem: okazywanie mu, że jest potrzebne (np. przez rozmowę o tym, co je interesuje, prośbę o pomoc w wykonywaniu rożnych czynności, wspieranie w zorganizowaniu zabawy).

8. Uspołecznianie, usamodzielnianie chłopca. Stwarzanie warunków do nawiązywania kontaktów z innymi dziećmi. Powierzanie zadań i obowiązków na rzecz grupy (początkowo dyskretnie pomagając w wywiązywaniu się z poleconych czynności, dostosowując ich trudność do umiejętności chłopca, potem poszerzając zakres wymagań). Zalecane są jak najczęstsze zajęcia zespołowe, najlepiej (wyjściowo) w małej grupie osób sprzyjających dziecku.

9. Należy budować korzystną pozycję społeczną chłopca, wzmacniać jego poczucie bezpieczeństwa i wiarę w siebie; stwarzać sytuacje, w których doznaje on uczuć pozytywnych, jak: powodzenie, wygrana, aprobata wychowawcy i grupy; akcentować sukcesy, wytwarzać spokojną, przychylną atmosferę. Należy też stopniowo wprowadzać dziecko w przeżywanie sytuacji trudnych i negatywnych, jak przegrana, niepowodzenie.

10. Wskazane jest utrzymywanie stałej współpracy z rodziną dla ukierunkowywania i ujednolicania oddziaływań wychowawczo-dydaktycznych.

11. Jeżeli praca korekcyjno-kompensacyjna nie przyniesie spodziewanych rezultatów, pod koniec klasy „zero” zaleca się kontrolne badanie pedagogiczne oceniające osiągnięcia w umiejętnościach programowych i decydujące o podjęciu obowiązku szkolnego.

Zobacz też: Jak pomóc dziecku pokonać nieśmiałość?

Fragment pochodzi z książki "Szkolne problemy uczniów" autorstwa Marii Witkoś (Impuls, Kraków 2012). Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)