Rozwód rodziców – jak zapewnić dziecku wsparcie?

Rozwód rodziców to trudny moment życiowy nie tylko dla dorosłych, ale także dla dziecka. W takim momencie dorośli nie tylko stoją przed wyzwaniem, aby poradzić sobie z własną sytuacją, ale także aby być oparciem dla dziecka, siłą rzeczy uwikłanego w konflikt okołorozwodowy. Rodzice nie dają sobie rady z emocjami i trudno im skoncentrować uwagę na dziecku i jego potrzebach, dlatego w takich momentach dzieci są narażone na skutki rozstania rodziców. Co powinni zrobić rodzice, aby zapewnić dziecku odpowiednie wsparcie w sytuacji rozwodu? O tym piszą Agata Jarzyna, Karolina Budzik z Komitetu Ochrony Praw Dziecka, a także dr Magdalena Śniegulska ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej.

Dorośli poszukujący pomocy dla siebie i dzieci w związku z trudną sytuacją związaną z rozstaniem, rozwodem bądź separacją stanowią od dawna najliczniejszą grupę klientów Komitetu Ochrony Praw Dziecka.

2006 rok największa liczba rozwodów w Polsce

Jak wskazują dane Głównego Urzędu Statystycznego w 2006 r. sądy rodzinne orzekły rozwód wobec 72 tys. par małżeńskich, wychowujących w momencie rozwodu 67 tys. nieletnich dzieci. Jest to najwyższa liczba rozwodów w dotychczasowej historii Polski, co w praktyce oznacza rozpad co trzeciego związku. Obecnie liczba rozwodów utrzymuje się na stale wysokim poziomie ok. 65 tys. par rocznie.

Polecamy: Rozwód - kto jest winny?

Rozwód to poważna decyzja

Decyzja o rozstaniu jest decyzją bardzo trudną i, jak dowodzą badania nad stresem, jest jednym z tych emocjonalnych doświadczeń, które najbardziej obciążają człowieka. Na skali typowych czynników stresogennych rozwód zajmuje drugie miejsce, zaraz po śmierci współmałżonka.

Jeśli dorośli decydują się na rozstanie, w każdym przepadku jest to dla nich sytuacja uruchamiająca u dorosłych bardzo silne emocje, takie jak rozczarowanie, złość, niechęć, żal czy wrogość, które we wczesnym etapie rozstania mogą blokować trzeźwą ocenę sytuacji i poszukiwanie rozwiązań. Rodzice nie dają sobie rady z emocjami i trudno im skoncentrować uwagę na dziecku i jego potrzebach, dlatego w takich momentach dzieci są szczególnie narażone na skutki rozstania rodziców, a ich prawa są wówczas zagrożone. Zaangażowani w swój konflikt są niewystarczającym oparciem dla dziecka, które czuje się osamotnione, zagubione, bezradne i traci poczucie bezpieczeństwa.

Według Anny Brzezińskiej (2008) sytuacja rozwodu rodziców to z punktu widzenia dziecka „sytuacja wielkiej zmiany”, czy, jak określa to Piotr Sztompka (2000), „trauma wielkiej zmiany”. Dla rodziców to także sytuacja zmiany, ale oni potencjalnie tę sytuację kontrolują i mają na nią wpływ. Łatwiej im przewidzieć kolejne kroki i zaplanować swoje działania, nawet wtedy, gdy dla jednego z nich sytuacja rozstania jest zaskakująca i bardzo trudna emocjonalnie.

Polecamy: Jak rozwód rodziców wpływa na dziecko?

Z jakimi problemami dziecko spotyka się w szkole?

Co zrobić, aby zapewnić dziecku wsparcie w trakcie rozwodu rodziców?

Aby zapewnić dziecku odpowiednie wsparcie w sytuacji rozwodu, rodzice (często
z pomocą strony trzeciej) powinni:

  • przekazać dziecku informację o swojej decyzji i jej następstwach: co się zmieni, a co zostanie bez zmian;
  • zaakceptować i przyzwolić dziecku na wyrażenie uczuć, które przeżywają (np. smutek, żal, złość);
  • zapewnić dziecko o tym, że to nie jego wina, że nie ma wpływu na tę sytuację (odbarczanie z poczucia winy);
  • zapewnić dziecko, że rozwód nie osłabia więzi między nim a rodzicami;
  • trzymać dziecko z dala od konfliktu rodziców; nie przedstawiać w negatywnym świetle drugiego rodzica, gdyż wywołuje to u dziecka konflikt lojalności.

W sytuacji rozstania dorośli bardzo często nieświadomie popełniają błędy, które potem mogą odbić się na psychice najmłodszych.

Gdy decyzja o rozwodzie zostaje podjęta, rodziców czeka etap trudnych procedur sądowych. Koszty emocjonalne w tym okresie są wysokie, nawet gdy rozwód odbywa się bez wzajemnych oskarżeń i walki o dzieci. Rodzice szukają przede wszystkim porad prawnych, a nie pomocy psychologów, terapeutów czy mediatorów. Wcześniej czy później pojawia się pytanie: co z dziećmi? Z naszych doświadczeń w pracy z rodzicami wynika, iż pytanie to czasami pojawia się zbyt późno. Bardzo często na sprawach rozwodowych nie zapadają żadne decyzje regulujące kontakty i opiekę nad dzieckiem, co często jest przyczyną konfliktów między rodzicami.

O tym, czy rodzina po rozwodzie potraktuje kryzys jako szansę na konstruktywną zmianę, czy też stanie się on permanentny, decyduje szereg czynników. Dwa z nich uznano za kluczowe: poziom konfliktu między rozwodzącymi się rodzicami oraz rodzaj strategii zaradczych uruchamianych przez nich w trakcie kryzysu.

Polecamy: Dzieci rozwodu

Formy pracy z rodzicami

Z doświadczeń Komitetu Ochrony Praw Dziecka w pracy z rodzinami w kryzysie rozstania wynika, iż to co najbardziej może pomóc dzieciom w sytuacji rozpadu rodziny, to rozwiązywanie konfliktów i budowanie współpracy pomiędzy rozwodzącymi się rodzicami. W im większym stopniu rodzicom udaje się rozwiązać istniejące między nimi konflikty i odsunąć od nich dzieci, tym łatwiej i szybciej dzieci radzą sobie z przemianami zachodzącymi w rodzinie (Beisert, 2008). Im wcześniej dorośli ustalą najważniejsze kwestie związane z opieką i wychowywaniem dziecka, tym są większe szanse na to, by zapewnić dziecku zaadaptowanie się do nowej sytuacji.

Aby być gotowym do szukania pokojowych rozwiązań, potrzebna jest praca nad własnymi emocjami, które towarzyszą rozwodowi. Najważniejsze, aby pomóc sobie odzyskać kontrolę nad własnym życiem, naprawić szkody poniesione w nieudanym związku i wyrządzone przez stres spowodowany rozwodem. Warto skorzystać w takiej sytuacji z pomocy psychologa, terapeuty, mediatora czy też wziąć udział w warsztatach umiejętności psychologicznych. Wszystko to jest pomocne, aby być bardziej świadomym swoich uczuć i potrzeb, a w konsekwencji lepiej sobie z nimi radzić i być wsparciem dla dziecka.

Oto sposoby, w jaki sposób rozwodzący się rodzice mogą pomóc sobie i dziecku w sytuacjach konfliktu okołorozwodowego:

1. Indywidualna pomoc psychologiczna dla rodziców może polegać na poradzeniu sobie z sytuacją kryzysową, jaką jest rozwód, przyjrzeniu się swoim uczuciom, potrzebom, poznaniu swoich mocnych stron i zasobów, rozszerzeniu perspektywy patrzenia na aktualną sytuację i zaplanowaniu życia w przyszłości.

2. Konsultacje psychologiczne o charakterze wychowawczym (indywidualne bądź z obojgiem rodziców) polegają na dostarczeniu rodzicom wiedzy psychologicznej na temat:

  • potrzeb dziecka,
  • potrzeb rodzica w sytuacji rozstania,
  • sposobów rozmawiania z dzieckiem o rozstaniu rodziców,
  • radzenia sobie w kontakcie z dzieckiem oraz współmałżonkiem,
  • sposobów rozwiązywania konfliktów.

3. Psychoterapia indywidualna krótkoterminowa umożliwia pomoc w konkretnej sytuacji, takiej jak sytuacja kryzysowa (np. konieczność podjęcia ważnej decyzji życiowej, samotne rodzicielstwo, rozwiązanie konkretnego problemu, np. trudności przejawiające się w relacji rodzic-dziecko); może być pomocna w budowaniu życia po rozstaniu.

4. Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe to zajęcia prowadzone w cyklach warsztatowych z określonymi założeniami i celami. Warsztaty prowadzone są w grupach kilkunastoosobowych w cyklu 8 do 12 spotkań.

Celem zajęć grupowych jest:

  • pomoc rodzicom w skutecznym nawiązaniu, utrzymaniu i zacieśnianiu kontaktów i więzi emocjonalnej z dziećmi;
  • edukacja w zakresie potrzeb dzieci w sytuacji rozwodu rodziców;
  • edukacja w zakresie potrzeb dzieci w różnych przedziałach wieku;
  • wzrost świadomości swoich potrzeb i uczuć;
  • oddzielenie swoich emocji i potrzeb od potrzeb i uczuć dziecka;
  • wzrost umiejętności psychologicznych i wychowawczych (umiejętność komunikacji, mediacji i rozwiązywania konfliktów, asertywności, wyrażania uczuć, radzenie sobie ze stresem, stratą, zmianą itp.);
  • wymiana doświadczeń, dzielenie się pomysłami, sposobami radzenia sobie;
  • wspólne szukanie rozwiązań – zachęcanie na forum grupy do szukania pomocy w rodzinie, znajomych, w lokalnych instytucjach itp.

Udział w grupie daje uczestnikom konkretną wiedzę i umiejętności z możliwością przełożenia ich na sytuacje życiowe. Element wsparciowy daje świadomość, że nie jest się jedyną osobą, której przydarzyła się podobna sytuacja. Siłę i wsparcie daje wymiana doświadczeń i wspólne szukanie sposobów rozwiązywania trudności.

Mediacje rodzinne jako pozasądowy sposób rozwiązywania konfliktów

Mediacja rodzinna to rodzaj interwencji w konflikt rodzinny, często związany z rozwodem lub separacją, przeprowadzona przez bezstronnego i neutralnego mediatora, który nie ma prawa do podejmowania rozstrzygających decyzji. Mediacja jest dobrowolnym i poufnym porozumieniem się rodziców bądź innych członków rodziny w celu uzgodnienia ważnych kwestii dotyczących przyszłości rodziny. Mediacja to budowanie zrozumienia i współpracy pomiędzy rozwodzącymi się rodzicami.

Mediację rodzinną można wykorzystywać w sprawach dotyczących dzieci w praktyce sądowej i sprawach rodzinnych. Tego rodzaju mediacja pozwala na:

  • Określenie zasad kontaktowania się dziecka z obydwojgiem rodziców.
  • Ustalenie wszystkich spraw związanych z opieką nad dzieckiem, np.: przebieg nauki, sposoby uczenia, wybór przedszkola, spędzanie świąt i wakacji, wyjazdy za granicę, rodzaj i sposób opieki lekarskiej dla dziecka, wysokość kieszonkowego.
  • Zabezpieczenie finansowe dziecka, sprawy alimentacyjne, rodzaje wydatków przeznaczone na potrzeby dziecka.
  • Ustalenie rodzaju kontaktowania się rodziców w sprawach dziecka, jeśli zajdzie potrzeba zmian podjętych ustaleń.

Cele mediacji:

  • Ochrona dziecka i łagodzenie negatywnych skutków rozwodu rodziców.
  • Skoncentrowanie się na potrzebach dziecka i dzięki temu zapewnienie mu poczucia bezpieczeństwa, stabilności i przewidywalności swojej przyszłości.
  • Kontrolowanie negatywnych uczuć wobec byłego małżonka i ograniczanie ich wpływu na podejmowane decyzje.
  • Budowanie relacji rodziców wobec dziecka i współpracy w kwestiach wychowawczych.
  • Zaspakajanie podstawowych potrzeb rodziców, co pozwala na zmniejszenie zagrożenia wykorzystywania dziecka przeciwko współmałżonkom.
  • Pomoc rodzicom w zrozumieniu niebezpieczeństwa wikłania dzieci w ich konflikt.

Umiejętność oddzielenia własnych potrzeb, życzeń i oczekiwań od potrzeb dziecka i nie wykorzystywanie dzieci do działań przeciwko sobie jest podstawowym zadaniem rodziców będących w konflikcie okołorozwodowym.

Zdaniem dr Magdaleny Śniegulskiej, psychologa dziecięcego ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej:

"Należy pamiętać, że mimo iż rozwód stanowi trudne doświadczenie, to jednak czasem jest jedynym i niezbędnym wyjściem z patologicznego układu, w którym dziecko doświadcza cierpienia. Jak pokazują badania naukowe, dzieci z rodzin rozbitych, ale bez konfliktów są lepiej przystosowane, niż te z rodzin pełnych, ale konfliktowych. Wynika to między innymi z tego, że dzieci, które wielokrotnie są świadkami awantur rodziców, nie są w stanie przyzwyczaić się z czasem do tego typu sytuacji. Wręcz przeciwnie: stają się coraz wrażliwsze, bo nie potrafią sobie radzić z własnymi bardzo silnymi i długotrwałymi emocjami. Reagują częstym płaczem, złością i w końcu agresją. Wbrew pozorom zatem to nie sam rozwód, ale właśnie doświadczenie konfliktu rodziców jest czynnikiem najbardziej szkodliwym dla dziecka.

Większość dzieci, niezależnie od wieku czy płci, sytuacji materialnej, kultury i doświadczeń, przynajmniej przez krótki czas odczuwa rozwód jako silnie negatywną zmianę w ich życiu. Jednak reakcje dzieci na sytuację rozwodu rodziców  są bardzo indywidualne! Warto wiedzieć, co najczęściej może stanowić problem. Badania psychologiczne pokazują np., że bezpośrednie skutki rozwodu zależą od płci dziecka. Większość dziewczynek szybciej i lepiej radzi sobie z tą trudną sytuacją. Chłopcy są bardziej narażeni na negatywne skutki rozwodu i częściej manifestują rozmaite kłopoty, głównie objawiające się agresywnym zachowaniem. Najłatwiej poradzić sobie z rozwodem dzieciom między 8. a 14. rokiem życia. Najtrudniej radzą sobie przedszkolaki i nastolatki między 15. a 18. rokiem życia.

Bardzo ważne jest uświadomienie sobie, co w samym doświadczeniu rozwodu wpływa najbardziej negatywnie na dzieci? Wbrew pozorom, nie jest to rozstanie z jednym z rodziców. Negatywny wpływ zaczyna się dużo wcześniej niż nastąpi formalny rozwód. Badania psychologiczne jasno wskazują, że najgorsze jest bycie świadkiem i uczestnikiem konfliktu między rodzicami. Prócz konfliktów, to co niezwykle trudne dla dziecka, to zmiany w zachowaniu rodziców, ich stosunek do dziecka, czasem zupełnie nowe i jakże często niekonsekwentne metody wychowawcze. Rodzice niejednokrotnie w sytuacjach rozwodu działają pod wpływem stresu, relacje z dzieckiem pogarszają się. Czasem rodzic staje się bardziej dyscyplinujący, narzuca dziecku swoje wymagania, a jednocześnie w niektórych sytuacjach, okazuje mu mniej uczuć. Niekiedy wręcz przeciwnie – aby złagodzić skutki rozwodu staje się zbyt pobłażliwy, uległy. Zdarza się, że rodzice pochłonięci walką, zupełnie zapominają o swoich dzieciach….

Dziecko MUSI mieć możliwość porozmawiania z kimś bliskim o swojej trudnej sytuacji. Czasem trudno mu rozmawiać o tym z rodzicami. Pomocni mogą być dziadkowie, nauczyciele, koledzy. Ważne, aby nie obarczać dziecka TAJEMNICĄ i zmuszać do milczenia i samodzielnego radzenia sobie z problemem."

Artykuł jest częścią kampanii „Życie bez przemocy” organizowanej przez Komitet Ochrony Praw Dziecka oraz sieć sklepów SMYK.

Autorzy: Agata Jarzyna, Karolina Budzik, Komitet Ochrony Praw Dziecka

Komentarz: dr Magdalena Śniegulska, SWPS, współpracująca z siecią SMYK

Źródło: Solski Burson-Marsteller/ (dr)

Zobacz także: Jak rozmawiać z dzieckiem o rozwodzie?

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)