Metody stymulacji rozwoju psychoruchowego i społecznego dziecka autystycznego

Interwencja w przypadku osób z autyzmem powinna rozpocząć się jak najwcześniej, żeby możliwe było zrobienie znaczących postępów. Metodę interwencji powinno dobrać się do potrzeb dziecka, zapraszamy do przeglądu najpopularniejszych metod stymulacji rozwoju dzieci autystycznych.

• Metoda Ruchu Rozwijającego

Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne jest jedną z powszechnie stosowanych w Polsce metod wspomagania terapii dzieci z autyzmem. Poszczególne ćwiczenia pozwalają im na poznanie własnego ciała, ułatwiają zdobycie pewności siebie i poczucia bezpieczeństwa w otoczeniu oraz wspomagają nawiązywanie kontaktów społecznych i motywują do ich utrzymywania. Ćwiczenia są najczęściej prowadzone w grupie, w której rodzice ćwiczą razem z dziećmi. Pozwala to im rozwijać relacje zarówno ze swoimi rodzicami, jak i z rówieśnikami. Odpowiedni dobór ćwiczeń podczas zajęć umożliwia stopniowe kształtowanie tych umiejętności. Niewątpliwą zaletą omawianej metody jest jej elastyczność. Właściwie dobrane ćwiczenia pozwalają dostosować poziom trudności do możliwości danej grupy przy pełnym uwzględnieniu jej specyficznych potrzeb. Warto zwrócić uwagę na to, że Metoda stworzona przez Sherborne jest jedną z nielicznych form pracy łączących wspomaganie ogólnego rozwoju fizycznego dziecka z doskonaleniem jego umiejętności społecznych.

W Metodzie Ruchu Rozwijającego kluczową rolę odgrywa trener – tu raczej przewodnik, którego zadaniem jest wykonywanie ćwiczeń z osobą poddawaną terapii. Z założenia jest to osoba najbliższa, gwarantująca poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji (najczęściej rodzic – matka). Metoda ta, w odróżnieniu od gimnastyki ekspresyjnej, jest ukierunkowana przede wszystkim na zadania wspomagające rozwój jednostek przejawiających specyficzne potrzeby, zarówno rozwojowe, jak i edukacyjne.

System terapii opiera się na ruchu, eksploracji otoczenia, a następnie dążeniu do jego przekształcania jako kreatywnego sposobu oddziaływania w procesie nawiązywania interakcji ze środowiskiem.

Metoda Sherborne ma wpływ na wszystkie sfery rozwojowe dzieci z autyzmem. Największe zmiany zaobserwowano w rozwoju społecznym (w tym ograniczenie zaburzeń w komunikacji oraz poprawę zachowań interpersonalnych) w pierwszych miesiącach prowadzenia terapii. Zatem ważne jest, aby w początkowej fazie pracy z dzieckiem autystycznym była prowadzona właśnie ta terapia jako przygotowanie do innych form oddziaływań wspierających.

Zobacz także: Rozwój poznawczy w autyzmie

Mama na rynku pracy

• Metoda Opcji (The Son-Rise). Program Barry'ego Neila Kaufmana

Na bazie doświadczeń z pracy terapeutycznej rodziców powstał The Son-Rise Program, który stał się podstawą stworzenia Metody Opcji. Znalazła ona szerokie uznanie i zastosowanie w pracy z osobami przejawiającymi zaburzenia rozwojowe (określanymi jako osoby specjalnej troski). Jest ukierunkowana na indywidualne predyspozycje. Osobowość, jaką ma każdy człowiek, to jego najdonioślejszy i niepowtarzalny wymiar – jest to bezcenna istota człowieczeństwa, która powinna być zachowana w terapii indywidualnej.

Cały program wspomagania powinien być dostosowany do środowiska rodzinnego i przez nie inicjowany. Od niego zaczyna się terapia, obejmując coraz szersze grono ludzi – najpierw rodziców, rodzeństwo, a następnie osoby spoza rodziny. Prowadzona według tych założeń terapia umożliwiła stworzenie więzi między dzieckiem autystycznym a jego matką. Manifestowała się poczuciem bezpieczeństwa w jej obecności. Zasada braku oceniania, diagnozowania, pozwolenie na samodzielne ukierunkowanie procesu terapii oraz uznanie wykreowanej przez dziecko własnej symboliki można odnieść do humanistycznego podejścia w terapii. Podstawą tej metody jest inicjowanie kontaktu, w pierwszej kolejności wzrokowego, następnie wypracowanie form naśladownictwa oraz możliwości percepcji dotykowej, mającej za zadanie wydłużenie koncentracji uwagi. Te działania zmierzają do wywołania kontaktu, a zastosowanie odpowiedniej diety dodatkowo stymuluje wywołanie mowy echolalicznej, poprzedzonej krzykiem, który również jest nośnikiem informacji. Próby zastosowania programu Kaufmana w warunkach domowych przyniosły efekty. Podejmowane w jego ramach działania były zsynchronizowane i ukierunkowane na poszanowanie indywidualności dziecka, na zrozumienie i przekodowanie informacji przekazywanych przez nie na formy dostępne w kodzie ogólnospołecznym.

Do najważniejszych elementów programu terapeutycznego Kaufmana można zaliczyć:

  • podążanie i włączanie się terapeutów do rytualistycznych zachowań osób z autyzmem jako fundamentu empatycznego rozumienia zachowania, będącego jednocześnie modelem wprowadzania go w interakcje i wspólne podejmowanie działań;
  • bazowanie na motywacji własnej osoby z autyzmem, na podstawie której jest budowany program nabywania umiejętności i wiadomości;
  • odejście od segregacyjnego, weryfikującego systemu terapii na rzecz pełnej akceptacji i stymulowania rozwoju;
  • opieranie się na pozytywnych interakcjach, które mają znaczenie motywujące oraz pozwalają na bezstresowe włączanie się w inicjowane sytuacje społeczne;
  • zaangażowanie w proces terapeutyczny środowiska rodzinnego, które ma kluczowy wpływ na funkcjonowanie każdego człowieka.

Zobacz również: Jak zapobiegać dziecięcym napadom złości?

• EEG-biofeedback

Metoda EEG-biofeedback daje możliwość zmniejszenia zaburzeń czynności bioelektrycznej mózgu i może wpłynąć na poprawę funkcjonowania dzieci z autyzmem. Za pomocą treningów EEG-biofeedback możemy wzmocnić te częstotliwości fal, których mózg generuje zbyt mało i wyhamować te, które mózg generuje w nadmiarze, jak również zwiększyć regularność i synchronię aktywności mózgu.

Wzmacnianie pożądanych częstotliwości fal i wyhamowywanie częstotliwości niepożądanych w czasie treningów EEG-biofeedback oparte jest na istniejących przez całe życie możliwościach plastycznych mózgu polegających na zwiększaniu ilości połączeń synaptycznych i wygaszaniu tych, które są w nadmiarze, a także na zwiększaniu lub zmniejszaniu aktywności neuroprzekaźników. Przyczyną plastycznych zmian są różnorodne bodźce docierające do układu nerwowego ze środowiska. Plastyczność układu nerwowego zapewnia zdolność do adaptacji, zmienności, samonaprawy, a także do uczenia się i pamiętania. Obok plastyczności rozwojowej i pouszkodzeniowej występuje również plastyczność wywołana doświadczeniem czuciowym lub ruchowym oraz plastyczność związana z uczeniem się i pamięcią.

Każda synapsa ma swój próg skutecznego pobudzenia. Jeżeli pobudzenie przekroczy wartość progową, synapsa zostanie wzmocniona, a połączenie między neuronami będzie trwalsze. Przy pobudzeniach podprogowych synapsa zostanie osłabiona. Silne pobudzenie neuronu, takie, które może trwale zmienić siłę synapsy, powoduje szereg biochemicznych przemian w komórkach. (…)

Kontrola pracy mózgu przez pacjenta w czasie treningów możliwa jest dzięki temu, że aparat EEG-biofeedback, rejestrujący i analizujący czynność bioelektryczną mózgu, posiada przystawkę do sprzężenia zwrotnego. Po umieszczeniu elektrod w wybranych punktach na głowie pacjenta połączonych z elektrodami odniesienia umieszczonymi na płatkach uszu, możliwa jest rejestracja czynności bioelektrycznej mózgu z okolic umieszczenia elektrod. Czynność tę osoba prowadząca trening może śledzić na swoim monitorze w postaci zarówno analogowego zapisu umożliwiającego jego ocenę jakościową, jak i diagramów pozwalających na analizę ilościową, czyli analizę zmian napięcia pola elektrycznego mierzonego w uV i przedstawionego w formie histogramu wahań amplitudy poszczególnych pasm częstotliwości.

Zobacz także: Co robić, gdy dziecko się złości?

Muzykoterapia

Muzykoterapia to systematyczne i metodyczne zastosowanie muzyki w kompleksie działań leczniczych obejmujących proces diagnozy, leczenia i rozwoju osobowości, oparte na interdyscyplinarnych założeniach: muzycznych, psychologicznych i medycznych.

W większości działów medycyny muzykoterapia definiowana jest jako niewerbalna psychoterapia (np. w psychiatrii, psychosomatyce, onkologii), a zarazem jako forma reedukacji psychosensomotorycznej (np. w pedagogice specjalnej, w rehabilitacji dzieci i osób niewidomych, głuchych, osób z porażeniem mózgowym, z afazją). (…)

W trakcie zajęć muzykoterapii, podczas spontanicznej gry na instrumentach perkusyjnych, prowadzona jest obserwacja dziecka pod kątem:

  • posługiwania się instrumentami,
  • występowania zachowań autostymulacyjnych.

Dziecko otrzymuje zestaw instrumentów perkusyjnych, którymi posługuje się według własnych potrzeb i zainteresowań, bez podpowiedzi i demonstracji ze strony terapeuty. Prezentowane podczas gry zachowania mogą pozwolić na zdiagnozowanie stanu psychofizycznego dziecka oraz jego potrzeb. Dotyczy to w szczególności zaburzeń z obszaru integracji sensorycznej, przy których instrumenty wykorzystywane są przez dziecko w celu autostymulacji.

Jednym z symptomów charakterystycznych dla zaburzeń ze spektrum autyzmu jest labilność emocjonalna – przechodzenie od stanów euforii do płaczu, napady agresji lub autoagresji. Narzędziem pomocnym w odreagowaniu napięć i przekierowaniu agresji mogą być instrumenty muzyczne. Dzięki spontanicznej grze na zestawie instrumentów perkusyjnych dziecko uwalnia się od stanu napięcia emocjonalnego, stopniowo wyciszając się i wracając do równowagi emocjonalnej. Podobny rezultat można uzyskać wykorzystując muzykę w celu modelowania nastroju – uspokojenie pobudzonego lub ożywienie apatycznego dziecka, będącego często pod wpływem leków to cel, jaki stawiamy sobie posługując się indywidualnie dobranym programem muzycznym.

Zobacz też: Jak rozmawiać z dzieckiem o jego problemach?

Dogoterapia

Terapia kontaktowa z udziałem psa, zwana popularnie dogoterapią, nie jest terapią samą w sobie, a jedynie metodą wspierającą inne sposoby leczenia. Jako metoda pracy z dzieckiem jest niezwykle uniwersalna i elastyczna; powinna stanowić nierozerwalną całość indywidualnego programu. Większość ćwiczeń wykonywanych na zajęciach terapii integracji sensorycznej, edukacji, fizykoterapii czy też terapii logopedycznej można tak przystosować, aby ćwiczyć je na zajęciach z psem.

Zajęciom dogoterapii towarzyszy atmosfera zabawy. Celem terapeuty nie jest wymuszanie na pacjencie ćwiczeń, a raczej podążanie za nim i pozwalanie mu na wykazywanie własnej inicjatywy. Ponadto bliski kontakt ze zwierzęciem pozwala oddziaływać wielopłaszczyznowo na zmysły: dotyku, wzroku i słuchu. Podczas ćwiczeń w jednym momencie do dziecka docierają różne bodźce stymulujące dotyk (kontakt z sierścią psa, z językiem, łapami, które są szorstkie i zakończone pazurkami, uderzenia ogonem). Oprócz tego stymulujemy słuch, ponieważ w trakcie całych zajęć pies dyszy, mruczy, mlaszcze (podczas jedzenia lub picia), a także szczeka. Stymulacja wzroku zaś następuje w trakcie obserwowania poruszającego się psa, który biega, kręci kółka, łapie piłkę.

Dlaczego dzieci tak dobrze czują się w towarzystwie czworonoga? Pies jest żywym stworzeniem, radosnym, nieoceniającym i nieokazującym zniecierpliwienia. Jednocześnie jako inteligentne stworzenie stwarza często sytuacje wymuszające na dziecku skupienie na sobie uwagi. Są to: polizanie po dłoni, przyniesienie piszczącej zabawki, zabranie z dłoni chrupki. Psy nie dążą tak jak ludzie do kontaktu wzrokowego z dziećmi. Wynika to z natury zwierzęcia – u psów patrzenie w oczy jest wyzwaniem do walki, ataku, dlatego w zupełnie naturalny sposób unikają one takiego kontaktu. Dziecku dotkniętemu autyzmem daje to chwilę wytchnienia od tradycyjnych metod, w których terapeuci dążą podczas pracy do nawiązania takiego właśnie kontaktu. Mimo że pacjenci nie muszą patrzeć w oczy psa, ćwiczą wzrok, ponieważ wymaga tego wykonanie ćwiczenia, np. trafienie piłką do pyska zwierzęcia lub nakarmienie go łyżką. Proste jest też porozumiewanie się z psem, zarówno werbalne, jak i niewerbalne. Czworonogi podczas szkolenia uczą się reagować zarówno na komendy wydawane gestem, jak i słowne.

Zobacz również: Czy słuchanie dzieci poprawia ich samoocenę?

• Integracja sensoryczna

Integracja sensoryczna to neurobiologiczna czynność, która zachodzi w obrębie ciała każdego człowieka i kształtuje cały proces percepcji informacji napływających do mózgu. W przypadku nieprawidłowości występujących w procesie percepcji lub na poziomie przekazu informacji między zmysłami a poszczególnymi ośrodkami mózgu następuje stan określany mianem zaburzenia integracji sensorycznej. Charakteryzuje się on nieprawidłowym przetwarzaniem, co powoduje wystąpienie zaburzenia percepcji, zdolności koordynacji ruchów, umiejętności bawienia się, samoobsługi, właściwego zachowania i uczenia itp. Występuje tzw. niepewność grawitacyjna, która objawia się trudnościami w wykonywaniu ruchów w zakresie motoryki dużej, np. skakaniu, chodzeniu po linii, huśtaniu i bujaniu oraz w obracaniu się wokół własnej osi. Do zaburzeń współwystępujących zaliczono nadwrażliwość dotykową (a tym samym zaburzenie percepcji dotykiem), problemy w odczytywaniu i rozróżnianiu dźwięków oraz percepcji obrazów o intensywnym nasileniu światła (również tych pulsujących i wielokolorowych.

• Terapia behawioralna

Techniki terapii behawioralnej budzą wiele kontrowersji zarówno wśród terapeutów, jak i rodziców. Wprowadzenie różnych metod terapii pozwala jednak na pełniejsze oddziaływanie na dziecko, a tym samym na przeciwdziałanie przeciążeniu i przemęczeniu jego centralnego układu nerwowego. Uczenie się i rozwój w podejściu behawioralnym oparte są na mechanizmie sprawczym mogą kształtować się w wyniku przypadkowego lub celowego wzmocnienia określonego zachowania. Nabywanie umiejętności jest procesem modelowania zachowania dziecka przez obserwowanie zachowań osób znaczących.

Ujęcie behawioralne cechuje dwuczynnikowe podejście do wzmocnienia określonej czynności lub jej wygaszenia. Dotyczy to nabywania umiejętności, które w ukształtowanych przez społeczeństwo sytuacjach ulegają przekształceniom przez stymulowanie generalizujące. Dziecko zdobywa więc umiejętności na podstawie stymulatywnych procedur realizowanych pod kontrolą społeczną. Ich celem jest sukcesywne zbliżanie się do uznanej w danym społeczeństwie normy rozwojowej przez stopniowanie trudności. W nabywaniu przez dziecko ważnych życiowo umiejętności istotną rolę odgrywa przechodzenie od rzeczowego przez gestowy, do symbolicznego stosowania systemu nagród i kar. Patologia występuje wówczas, gdy system ten jest niewłaściwie wykorzystywany w procesie uczenia się lub kiedy dziecko nie jest w ogóle stymulowane, ponieważ rola rodziców i społeczeństwa jest pasywna.

Zobacz także: Co sprawia, że dziecko zyskuje niezależność?

Do najbardziej znanych modeli behawioralnych przedstawiających proces opanowania mowy należy model wielorepertuarowego kreowania umiejętności Staatsa. Powstaje on dzięki powiązaniom emocjonalnym. Staats zaobserwował, że umiejętność tworzenia dźwięku kształtuje się przez warunkowanie klasyczne, natomiast emocjonalność wypowiedzi i odpowiedzi nabywane są przez warunkowanie instrumentalne.

Program Ivara O. Lovaasa jest jedną z pierwszych metod terapeutycznych, która zrywa z instytucjonalną formą opieki i terapii dziecka autystycznego: następuje umiejscowienie procesu w warunkach środowiska rodzinnego, gdzie rodzice stają się terapeutami i w swoich działaniach są jedynie wspomagani przez specjalistów. Terapia ta przysposabia dziecko do wymagań, jakie stawia mu najbliższe otoczenie, a zachowania są weryfikowane zarówno przez w miarę homogeniczne grono, jak i w miarę homeostatyczne warunki. W tym układzie rodzice są odpowiedzialni za cały kompleks wzmocnień oraz skuteczne wdrażanie programu w praktycznym oddziaływaniu terapeutycznym.

Podejście behawioralne bazuje na Stosowanej Analizie Zachowań (Applied Behavior Analysis – ABA). Zgodnie z tym podejściem umiejętności są nauczane pojedynczo, instrukcje są silnie ustrukturyzowane i przekazywane przez osobę dorosłą, a następnie stosowane w sytuacjach naturalnych.

Metoda Wyodrębnionych Prób (Discrete Trial Training – DTT) to model rozwinięty przez Lovaasa. Opiera się na precyzyjnym zestawie opisanych strategii. Każdy wyznaczony cel terapii został podzielony na krótkie, proste zadania. Wszystkie zadania składają się z trzech etapów, takich jak: żądanie specyficznego działania, odpowiedź dziecka i reakcja terapeuty. Każde zadanie jest powtarzane dopóty, dopóki dziecko nie nauczy się bezbłędnie go wykonywać, a za każdy osiągnięty sukces oferowana jest nagroda. W przeciwieństwie do innych metod behawioralnych DTT wyróżnia intensywność i długość trwania – tygodniowo zajmuje nawet 30–40 godzin pracy z terapeutą. Badania wskazują na jego skuteczność w nauczaniu dzieci z autyzmem nowych umiejętności i zachowań.

Werbalny Trening Zachowań (VerbalBehavior Training – AVB) to z kolei podejście wykorzystujące zasady ABA w nauczaniu języka i umiejętności komunikacyjnych. Wykorzystuje się tu językowy komponent ABLLS – programu wskazówek i śledzenia umiejętności rozwiniętego przez Jamesa W. Partingtona i Marka Sundberga. Wykorzystuje się też zasady metody behawioralnej i procedury przypominające DTT; kładzie się nacisk na nauczanie grupy specyficznych funkcji komunikacyjnych, rozpoczynając od żądań, poleceń i pytań, a kończąc na konwersacji. Niektóre aspekty programu wykorzystują dziecięcą motywację i naturalne wspomaganie, co różni go od DTT.

Zobacz też: Jak pomóc dziecku z autyzmem?

Program Terapii i Edukacji Dzieci Autystycznych oraz Dzieci z Zaburzeniami Komunikacji został stworzony przez Erica Schoplera z Uniwersytetu w Północnej Karolinie. Model oparty jest na zrozumieniu potrzeb osoby z autyzmem; sprzyja właściwej adaptacji dziecka stosując strategię interwencji wspierającą jego umiejętności i zainteresowania. Ważnymi elementami modelu są ustrukturalizowane nauczanie, rozwijanie umiejętności komunikacyjnych i podążanie za potrzebami dziecka. Organizacja fizycznego środowiska, przygotowywanie zindywidualizowanych planów terapeutycznych, jasne i precyzyjne oczekiwania oraz wykorzystywanie pomocy wizualnych to skuteczna droga do doskonalenia umiejętności przez osoby z autyzmem. Kolejnym priorytetem jest rozwijanie mocnych stron i zainteresowań dziecka.

Treatment and Education jest metodą behawioralną rozpowszechnioną również w Polsce. Opiera się na interwencjach z pomocą najbliższego środowiska rodzinnego i lokalnego. Oddziaływania obejmują wzmocnienia pozytywne (nagrody: konkretna, społeczna, w postaci żetonów oraz wzmacnianie przez poczucie własnej kompetencji) oraz kary (łagodne środki restrykcyjne: time-out, społeczna dezaprobata, hiperkorekcja, pozbawienie posiłku, kara fizyczna i techniki: bardzo restrykcyjne; izolacja, wygaszanie, stymulowanie przez bodźce awersyjne).

Zobacz także: Rozwój emocjonalny oraz rozwój komunikacji u dzieci z autyzmem

Fragment pochodzi z książki "Dziecko autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu." autor Beata Zawiślak  (wydawnictwo Impuls, Kraków 2012). Publikacja za zgodą wydawcy. Bibliografia dostępna u redakcji.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (1)
~shelat/2 lata temu
Autyzm to niestety choroba na całe życie, nie da się z niej wyleczyć. Ale można jakoś minimalizować złe skutki, głównie przez przemyślaną terapię. Myśmy z mężem ostatnio odkryli taką stronę -www.mamswojswiat.pl. Tu mają specjalistyczne ćwiczenia multimedialne, które można wykorzystać do pracy z dzieckiem w domu. Rozwijają możliwości komunikacyjne i pomagają w rozumieniu podstawowych emocji.