Jak przebiega rozwój psychoseksualny osoby niepełnosprawnej umysłowo?

Świadomość seksualna osoby z niepełnosprawnością intelektualną jest bardzo niska. Wszystko przez nieprawidłowości i zaburzenia funkcji psychicznych i fizycznych o różnym nasileniu. Czy mimo to, można rozwinąć tę umiejętność? Jaką rolę odgrywa trening wczesnodziecięcy?

Nieprawidłowości w rozwoju osoby niepełnosprawnej umysłowo

W rozwoju somatycznym człowieka wyróżnia się okresy: noworodkowy, niemowlęcy, dziecięcy, młodzieńczy, przedpokwitaniowy, pokwitaniowy. Człowiek najwcześniej osiąga dojrzałość seksualną w sferze biologicznej.

Seksualną dojrzałość biologiczną, pojmowaną jako zdolność do odbycia stosunku seksualnego, człowiek osiąga w okresie pokwitania. Według definicji przyjętej w krajach anglosaskich – pokwitanie (puberty) jest okresem rozwoju człowieka, w którym zachodzą zmiany hormonalne i somatyczne, prowadzące do osiągnięcia biologicznej dojrzałości płciowej.

Dominującemu rozwojowi narządów płciowych w okresie pokwitania towarzyszą zmiany we wszystkich układach i narządach, prowadzące do osiągnięcia dorosłych proporcji w budowie ciała i doskonalenia czynności organizmu, typowych dla danej płci.

U osób bez zaburzeń w sferze intelektualnej dokonującym się w tym okresie zmianom somatycznym towarzyszy rozwój psychiczny prowadzący do osiągnięcia dojrzałości psychospołecznej i emocjonalnej.

Taka prawidłowość nie występuje u dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie. Są oni obarczeni nieprawidłowościami i zaburzeniami funkcji psychicznych i fizycznych o różnych wymiarach i różnym nasileniu. Specyficzne właściwości wynikające z charakteru ich niepełnosprawności powodują, iż wraz z rozwojem somatycznym nie dokonuje się rozwój emocjonalny.

Zaburzenia rozwoju emocjonalnego wynikają z nieprawidłowego kształtowania się cech osobowości.

Czynniki zaburzające rozwój osobowości osoby niepełnosprawnej umysłowo

Głównym czynnikiem zaburzającym rozwój osobowości osoby z niepełnosprawnością intelektualną jest osłabiona samokontrola i krytycyzm oraz wynikające z nich niska samoocena i nadmierna ufność. Kolejne determinanty to: identyfikacja z rolą społeczną dziecka, a nie dorosłego, problemy w budowaniu własnych potrzeb, słabe funkcjonowanie w relacjach społecznych, słaby poziom myślenia przyczynowo-skutkowego, niski poziom aktywności poznawczej i społecznej, słabe rozróżnianie zachowań poprawnych, w tym także w sferze seksualnej, mały zakres wiedzy na temat różnych sfer życia człowieka, problemy w rozeznaniu się we własnych emocjach.

Zwróć uwagę: Mowa dziecka z zespołem Downa

Jak wychować córkę na kobietę spełnioną?

Wszystkie te czynniki wywierają wpływ na rozwój całej osobowości człowieka, w ramach której – w sposób mniej lub więcej zintegrowany z pozostałymi strukturami osobowości – przebiega rozwój emocjonalno-seksualny. W przypadku dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie rozwój ten od początku jest zaburzony.  Poziom zaburzeń uzależniony jest nie tylko od głębokości upośledzenia, ale również od czynników społeczno-kulturowych.

Czynniki społeczne

Czynniki społeczne, które wpływają na rozwój psychoseksualny tej grupy to między innymi: niski poziom doświadczeń społecznych, zależność od innych, izolacja społeczna, słabe poszanowanie praw osobistych przez społeczeństwo. Człowiek wychowuje się seksualnie przez działanie, przez trening reakcji seksualnych, w tym także trening emocji i ogólnego funkcjonowania społecznego.

W okresie dojrzewania następuje jednocześnie wiele zmian w funkcjonowaniu psychospołecznym. Wyrażają się one w sferze emocjonalno-motywacyjnej, poznawczej, w zakresie kształtowania osobowości, a także powstawania nowych interakcji ze światem dorosłych i podejmowania nowych ról społecznych. Kształtuje się poczucie tożsamości, dokonuje internalizacja norm i systemów wartości.

W rozwoju osobniczym człowieka następuje ustawiczne, wzajemne oddziaływanie sfer pozaseksualnych osobowości oraz sfery emocjonalno-seksualnej. Najpierw rozwijają się pozaseksualne cechy osobowości i tworzą jak gdyby ramy, w których rozwija się seksualność, po czym od okresu dojrzewania – ona sama z kolei przyczynia się do dalszego kształtowania rozwijającej się osobowości.

Wczesnodziecięcy trening społeczny

Wczesnodziecięcy trening społeczny polega na nabywaniu wiedzy o podstawowych zasadach współżycia społecznego oraz zasadach postępowania, a także na ćwiczeniu umiejętności nawiązywania, podtrzymywania i rozwijania kontaktów z drugim człowiekiem.

Pierwsze doświadczenia społeczne dziecko uzyskuje we własnym środowisku rodzinnym, stanowiącym model struktury społecznej, z rozmaitymi zależnościami w postaci nadrzędności i podrzędności. W rodzinie dziecko po raz pierwszy spotyka się z podziałem ról społecznych, zapoznaje się z prawami i obowiązkami, jakie wynikają z tych ról.

Wszystko, co wydarzyło się w sferze kontaktów społecznych przed uzyskaniem dojrzałości płciowej, stanowi swoisty bank doświadczeń, z którego człowiek dorosły korzysta niezależnie od tego, czy zdaje sobie sprawę z tego, czy też nie.

Interakcje społeczne rozgrywające się w rodzinie, wśród rówieśników, w środowiskach znanych i nieznanych, są formami modelowymi, pozostawiają po sobie określone doświadczenia w zapisie pamięciowym i determinują zachowania erotyczne człowieka dorosłego.

Polecamy: Zespół Downa – jak radzą sobie rodzice?

Poziom wiedzy seksualnej osób z niepełnosprawnością intelektualną

Poziom wiedzy związanej z psychofizjologią seksualną jest u osób z niepełnosprawnością intelektualną niski. Wynika to z faktu, że większość informacji na temat własnej seksualności czerpią one z bezpośrednich, werbalnych komunikatów osób z najbliższego otoczenia.

Im niższe jest wykształcenie tych osób i im więcej mitów rządzi ich życiem seksualnym, tym bardziej ich przekazy zaburzają seksualność niepełnosprawnego intelektualnie. Lapidarność komunikacji i kwestionowanie wartości aktywności seksualnej przyczynia się do stwarzania atmosfery niepewności i niepokoju, wzmacnia napięcie lękowe i sprawia, że niepełnosprawny intelektualnie koncentrując uwagę na czynnościach seksualnych, nabiera przekonania, że są one nieprawidłowe.

Okres dzieciństwa, dorastania i wczesnej dorosłości ma decydujący wpływ na zachowanie seksualne w dorosłym życiu – to, co się wydarzyło w tych okresach, będzie swoistą „kalką”, „matrycą” zachowań w dorosłym życiu. Będzie więc albo źródłem pozytywnych doświadczeń i przeżyć, albo okaże się zranieniem, rysą czy wręcz urazem.

Nowa forma aktywności, jaką dla młodego człowieka staje się aktywność seksualna, zostaje na przestrzeni kilku lat uformowana, co stanowi o wykształceniu się jego indywidualności seksualnej. Aczkolwiek podjęcie zachowań seksualnych od samego początku podporządkowane jest określonym wymaganiom społecznym, narzucającym dopuszczalne formy zachowania, to interioryzacja obowiązujących w tym zakresie norm będzie trwała dłuższy czas i może w niektórych przypadkach pozostać niepełnym odzwierciedleniem wymagań społecznych.

Warto wiedzieć: Zespół Downa – czy wiesz jak pomóc swojemu dziecku?

Zaspokojenie każdej potrzeby powoduje uruchomienie trzech typów procesów określonych jako: konkretyzacja, mentalizacja i socjalizacja. Procesy te przebiegają zgodnie z teorią uczenia się i stanowią o względnie trwałym ukształtowaniu się sposobów zaspokojenia potrzeby seksualnej po upływie kilku lat od jej pojawienia się.

konkretyzacja sposobów zaspokojenia potrzeby seksualnej

Konkretyzacja sposobów zaspokojenia potrzeby seksualnej polega na tym, że w miarę nabywania doświadczeń dochodzi do ograniczania sposobów zachowań nieefektywnych na rzecz tych zachowań, które pozwalają na uzyskanie wyższego poziomu satysfakcji seksualnej i ulegają one w ten sposób wzmocnieniu. Proces ten powoduje ukształtowanie się indywidualnych cech zachowania seksualnego, co w rezultacie ujawnia się w formach życia seksualnego ludzi dorosłych.

Jest to proces indywidualny, przebiegający w odmiennych warunkach wewnętrznych (psychicznych) i zewnętrznych (sytuacyjnych). Celem zachowania seksualnego jest zawsze uzyskanie satysfakcji seksualnej, ponieważ osiągnięcie tego celu przyczynia się do zredukowania potrzeby seksualnej.

Osiągnięcie tego celu wymaga jednak wybrania odpowiedniej formy zachowania, przy czym poziom uzyskiwanej satysfakcji będzie przy rozmaitych zachowaniach różny. Uczenie się związane jest z procesem oceniania skuteczności własnych zachowań, a następnie z podejmowaniem decyzji o wyborze najbardziej optymalnego wariantu zachowania.

W przypadku osób niepełnosprawnych intelektualnie trudności z uczeniem się i zapamiętywaniem informacji przyczyniają się do specyficznego kształtowania szczegółowych, indywidualnych upodobań związanych ze sposobem uzyskiwania satysfakcji.

Konkretyzacja związana z pierwszymi doświadczeniami seksualnymi może powodować, iż jeżeli zostały one skojarzone z określoną sytuacją towarzyszącą (np. napięciem, lękiem, samotnością, konkretnym pomieszczeniem, sytuacją), to osoba taka wykazywać będzie skłonność do poszukiwania również w dalszych latach podobnych sytuacji, na zasadzie nieuświadomionego dążenia do odwzorowania tego wszystkiego, co utrwaliło się w pamięci jako zespół bodźców towarzyszących lub wywołujących podniecenie seksualne.

Konkretyzacja jest mechanizmem działającym na ślepo i w niekorzystnych warunkach może stanowić o utrwaleniu się wadliwego stylu uzyskiwania satysfakcji seksualnej (np. powstawanie dewiacji).

Polecamy: Zespół Downa u dziecka – akceptacja

Mentalizcja, czyli uświadomienie sobie istnienia potrzeby seksualnej

Mentalizacja polega na uświadomieniu sobie istnienia potrzeby seksualnej oraz sposobów jej zaspokajania. Uświadomienie sobie potrzeby seksualnej jest u poszczególnych ludzi w znacznym stopniu zróżnicowane i zmienia się w poszczególnych okresach życia.

Najsłabsza mentalizacja istnieje na samym początku pojawienia się potrzeby seksualnej, kiedy młodzi ludzie odczuwają nowy, niezrozumiały dla nich stan napięcia psychicznego i fizycznego. Pojawiają się nieznane dotąd, niekiedy silne emocje w postaci nieuzasadnionej radości lub smutku.

Stopniowo człowiek uczy się rozróżnienia napięcia seksualnego od innych napięć, podniecenia seksualnego od innych rodzajów podniecenia. Poziom uzyskiwanej mentalizacji jest cechą indywidualną związaną ze sprawnością intelektualną oraz ogólnym poziomem samoświadomości.

Bardzo ubogie zebrane doświadczenia i odbierane bodźce wpływają na niski poziom mentalizacji potrzeby, co z kolei często wyraża się brakiem jej aktywizacji. Osoby niepełnosprawne intelektualnie mają słabo rozwiniętą mentalizację potrzeby seksualnej. Konsekwencją są problemy w uświadomieniu sobie, co pomaga uzyskać wysoki poziom satysfakcji, jak i tego, co utrudnia jej przeżywanie.

Socjalizacja a sposoby zaspokajania potrzeby seksualnej

Socjalizacja jest procesem podporządkowania sposobu zaspokajania potrzeby seksualnej określonym wymaganiom i hierarchii wartości, jakie panują w społeczeństwie. Powszechnie występującym wymaganiem jest zakaz zachowań seksualnych wyrządzających krzywdę innym ludziom. W obrębie tego zakazu mieszczą się zarówno gwałty, uwiedzenia, kazirodztwo, czyny pedofilne, jak i zakaz łamania wierności przyrzeczonej i wymaganej przez partnera.

Socjalizacja potrzeby seksualnej jest procesem, który powinien być rozpatrywany z uwzględnieniem całego rozwoju psychicznego, od urodzenia do dojrzałości. Poznawanie i interioryzacja norm określających ramy zachowania seksualnego odbywa się bowiem w znacznej części w okresie poprzedzającym pojawienie się potrzeby seksualnej, a więc w pierwszych latach życia, począwszy od wczesnego dzieciństwa.

Okres od wczesnego dzieciństwa do początków dojrzewania pozwala na ukształtowanie podstawowych pojęć moralności seksualnej, a także na nabycie odpowiednich umiejętności funkcjonowania społecznego, które będą stanowiły punkt wyjścia działań społeczno-erotycznych, inicjowanych w okresie dojrzewania.

Proces socjalizacji potrzeby seksualnej obejmuje dwa elementy składowe: nabywanie wiedzy o wymaganiach społecznych dotyczących aktywności seksualnej oraz nabywanie umiejętności zaspokajania potrzeby seksualnej zgodnie z wymaganiami społecznymi. Ten drugi element związany jest z treningiem społecznym.

Proces nabywania wiedzy o wymaganiach społecznych polega na zapoznaniu się z określonymi normami i ewentualną interioryzacją tych norm. Interioryzacja, a więc przyjęcie norm społecznych za własne, w pełni aprobowane reguły postępowania, w przypadku osób niepełnosprawnych intelektualnie jest często mało efektywne i zazwyczaj pozostaje niepełnym odzwierciedleniem wymagań społecznych.

Warto wiedzieć: Wybór szkoły dla dziecka z zespołem Downa

Nieprawidłowości w procesie dojrzewania psychoseksualnego

Konkretyzacja, mentalizacja i socjalizacja jako współistniejące procesy decydują o indywidualności ludzkich zachowań seksualnych, nadając tym zachowaniom cechy specyficzne. Niepełnosprawność intelektualna wyrażająca się w ograniczeniach możliwości pełnego funkcjonowania społecznego wpływa negatywnie zarówno na proces mentalizacji, jak i konkretyzacji potrzeby seksualnej.

Wzrost natężenia potrzeby seksualnej, rozpoczynający się w okresie dojrzewania, przyczynia się do poszukiwania sposobów jej zaspokojenia. Naturalny przebieg tego procesu rozpoczyna się od zachowań autoerotycznych, aby następnie osiągnąć etap relacji interpersonalnych.

Sprzyja to rozwojowi procesu konkretyzacji tej potrzeby. W przypadku osób niepełnosprawnych intelektualnie często dochodzi do zatrzymania procesu konkretyzacji na etapie autoerotyki, gdyż opóźnienia występujące w procesie dojrzewania w oczywisty sposób wpływają na trudności w znalezieniu partnera seksualnego. Istnieje także ujemna korelacja między trendem dynamiki omawianego procesu a stopniem upośledzenia.

W ten sposób masturbacja staje się najłatwiejszym i najbardziej skutecznym sposobem uzyskiwania rozładowania napięcia seksualnego, a proces konkretyzacji doprowadza do utrwalenia preferencji autoerotycznej. Nieprawidłowo przebiegający proces konkretyzacji może stanowić również podstawę do rozwoju zachowań homoseksualnopodobnych.

Stać się tak może np. w przypadku podejmowania wspólnej masturbacji przez nastolatków zamieszkujących razem w domach opieki społecznej. W przypadku nieskonkretyzowanej jeszcze potrzeby seksualnej może dojść do skojarzenie przyjemności seksualnej z kontaktem z osobą tej samej
płci.

Na podstawie badań wyróżnia się następujące rodzaje zachowań homoseksualnopodobnych:

  1. petting, który w przypadku mieszkańców domu opieki społecznej ma często charakter trwały,
  2. gwałty homoseksualne, które zwykle mają incydentalny charakter i przybierają postać stosunków analnych lub oralno-genitalnych, zaś ofiarami gwałtów są osoby o najmniejszym poziomie sprawności,
  3. pedofilię, przybierającą najczęściej postać masturbacji w obecności dziecka, bez obnażania dziecka i penetracji jego okolic genitalnych,
  4. trwałe związki homoseksualne, będące zwykle długoletnimi kontaktami natury seksualnej i emocjonalnej.

W przypadku osób niepełnosprawnych intelektualnie omówione mechanizmy konkretyzacji, mentalizacji i socjalizacji przyczyniają się do powstawania nieprawidłowości w procesie dojrzewania psychoseksualnego. Zaburzenia te doprowadzają do następujących problemów w dorosłym życiu:

  1. trudności w wyborze właściwego obiektu zachowań seksualnych,
  2. braku umiejętności nawiązania interakcji seksualnej, która nie narusza prawa i jest aprobowana społecznie,
  3. braku umiejętność podtrzymania i rozwijania interakcji seksualnej oraz trudności w stworzeniu trwałego związku erotycznego, jako podstawy małżeństwa i rodziny,
  4. braku umiejętności zaspokojenia potrzeby seksualnej partnera/partnerki.

Zwróć uwagę: Przyczyny otyłości u dzieci z zespołem Downa

Fragment książki "Niepełnosprawność intelektualna – etiopatogeneza, epidemiologia, diagnoza, terapia" (Wydawnictwa Continuo, 2012). Tytuł, lid i śródtytuły pochodzą od redakcji. Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)