Jak przebiega rozwój dziecka głęboko upośledzonego?

Każde dziecko rozwija się w swoim tempie, jednak można wyróżnić pewne stadia rozwoju, przez które przychodzi. Kiedy kolejne stadia osiąga zbyt późno, można podejrzewać je o upośledzenie. Rozwój dziecka głęboko upośledzonego przebiega inaczej niż dziecka zdrowego i rolą rodziców jest zgłosić lekarzowi wszelkie nieprawidłowości.

Jak przebiega rozwój dziecka głęboko upośledzonego? fot. fot.Fotolia

Głębsze postacie upośledzenia umysłowego charakteryzują się bardzo różnorodnym i złożonym obrazem klinicznym, także w sferze osobowości.

Kiedy można zauważyć pierwsze oznaki głębokiego upośledzenia?

Pierwszymi osobami, które zauważają (czasami intuicyjnie) pewne nieprawidłowości w rozwoju, są rodzice dziecka. W pierwszych miesiącach jego życia zwracają oni uwagę na niezwykłą bierność i apatię niemowlęcia lub odwrotnie: na jego niespokojne zachowanie – złe samopoczucie, krzyk, problemy ze snem i jedzeniem. Poza tym zauważa się zaburzenia w reakcjach emocjonalnych, np. brak uśmiechu na widok bliskich osób w końcu pierwszego kwartału życia oraz znaczne opóźnienia w zdobywaniu umiejętności motorycznych, tj. małą ruchliwość, unoszenie i trzymanie głowy, zmiany pozycji ciała z pleców na bok lub brzuch, opóźnione siadanie i wstawanie po pierwszym roku życia. […] Jak zauważa Władysława Pilecka, [...] we współczesnej psychologii bardzo mocno podkreśla się podobieństwo przebiegu psychomotorycznego rozwoju dzieci o obniżonej sprawności umysłowej oraz dzieci z normą intelektualną, przyjmując trzy założenia:

  • dzieci upośledzone umysłowo przechodzą poszczególne stadia rozwoju w tej samej kolejności co zdrowe, jednak w znacznie wolniejszym tempie i nie zawsze w pełni realizują swój potencjał rozwojowy;
  • charakteryzują się podobną strukturą inteligencji;
  • na określonych poziomach rozwoju reagują w podobny sposób, jak dzieci z normą intelektualną na bodźce środowiskowe.

Jak przebiega rozwój inteligencji dziecka?

Znakomity psycholog szwajcarski Jean Piaget stworzył teorię, w której opisał rozwój inteligencji dziecka. Zakładał, że istnieją pewne stałe i zmienne funkcje, które są wynikiem rozwoju sensoryczno-motorycznego i intelektualnego. Powstające w ten sposób struktury umysłowe dają możliwość coraz lepszego przystosowania się do środowiska. Piaget w swych pracach dowiódł, że przemiany intelektu są skutkiem procesu rozwoju. Niepodważalna wartość tej „metody” tkwi również w sposobie jej przeprowadzenia. Autor teorii podkreśla, że ta forma diagnozowania, wraz z naturalną obserwacją, minimalnie ogranicza spontaniczność reakcji dziecka. Wyróżnił cztery stadia rozwoju poznawczego:

  • stadium inteligencji sensomotorycznej (0–2 lat),
  • stadium myślenia przedopreracycjnego (2–7 lat),
  • stadium operacji konkretnych (7–11 lat),
  • stadium operacji formalnych (11–15 lat).

Zobacz też: Zaburzenia rozwojowe można leczyć!

Jak rozwijać pasje dziecka?

Wiek metrykalny dzieci, w którym występują charakterystyczne zachowania reprezentatywne dla określonych stadiów nie jest stały. Wiek podawany przez J. Piageta jest okresem, który oznacza występowanie spodziewanych czynności u dziecka przeciętnie rozwijającego się. W przypadku dzieci upośledzonych rozwój ten jest opóźniony lub bardzo spowolniony. Według Małgorzaty Kościelskiej [...] istnieje wiele szczegółowych koncepcji upośledzenia. Jednakże na wysokim poziomie ogólności można mówić tylko o jednej teorii, mianowicie o teorii stadiów rozwojowych, w świetle której upośledzenie odpowiada wczesnemu stadium rozwoju.

Jak przebiega przejście przez stadia rozwojowe u dzieci upośledzonych?

Jednostki z głębokim upośledzeniem nie przekraczają stadium sensoryczno-motorycznego (dziecko poznaje świat głównie za pomocą bezpośredniego spostrzegania i aktywności motorycznej). W omawianym stadium możemy wymienić następujące okresy rozwoju:

  • Dziecko ćwiczy tylko swoje odruchy bezwarunkowe, jego zachowanie jest w dużym stopniu niezróżnicowane, są to automatyczne reakcje na bodźce płynące ze środowiska; dziecko nie odróżnia siebie od innych przedmiotów, reaguje na bliski kontakt fizyczny z dorosłym: ustanie płaczu, przystosowanie pozycji ciała do sposobu trzymania. Przykładowe umiejętności dziecka w tym okresie to ssanie w momencie dotknięcia warg, zaciśnięcie dłoni, którą dotyka ono przedmiot, wpatrywanie się w zabawkę znajdującą się w zasięgu wzroku. (U dziecka o niezakłóconym rozwoju okres ten przypada na pierwszy miesiąc życia).
  • Kształtują się pierwsze nawyki, pierwsze odruchy warunkowe. Dzięki koordynacji czynności narządów zmysłów i rozwojowi ruchów ręki wytwarzają się schematy czynnościowe utrwalone przez powtarzanie (np. koordynacja ruchów ręki i ust), które stają się coraz precyzyjniejsze dzięki ćwiczeniom (inny rodzaj chwytu miękkiego pluszaka, a inny twardej grzechotki). Przez schemat czynnościowy będziemy rozumieć serie kolejno następujących po sobie różnych czynności, ruchów skierowanych na jakiś cel. W tym okresie dziecko nabiera świadomości przedmiotów, np. próbuje odszukać wzrokiem przedmioty, które wydają dźwięki, pojawia się koordynacja wzroku ze słuchem. Również pojawiają się pierwsze nabyte uczucia (radość, smutek, przyjemność). Należy jednak pamiętać, że uczucia te, tzn. zadowolenia i niezadowolenia, powiązane są najczęściej z czynnościami. Zachowanie dziecka skierowane jest do wewnątrz, przejawia ono większe zainteresowanie ruchami własnych rąk niż zabawkami, stosuje schematy dla przyjemności samego ich stosowania. Rozpoznaje nie obiektywnie występujące przedmioty, lecz swoje subiektywne stany, zanika ono w działaniu, gdy przedmiot przestaje oddziaływać na zmysły. Podstawowe umiejętności, które możemy zaobserwować w tym okresie, to rozpoznawanie znajomych dźwięków, dotyków, osób, rzeczy oraz zabawy własnym ciałem. (Okres ten przypada na wiek dziecka normalnie rozwijającego się od 1. do 4.–5. m.ż.).
  • Jest to okres koordynacji wzroku i ruchów chwytania. Następuje tu asymilacja przedmiotów za pomocą różnych schematów, np. dziecko ssie przedmiot i manipuluje nim. Dziecko odtwarza też zadania, które wydały mu się ciekawe. Zaczyna również przewidywać pozycje przemieszczających się przedmiotów, obserwuje się swoiste rozumienie przyczynowości post factum. Dziecko zaczyna angażować się w interakcje i zabawy na zasadzie naprzemienności, antycypuje kulminacyjne momenty w zabawie. (Okres ten trwa od 4.–5. do 7.–8. m.ż.).

Zobacz także: Jak stymulować rozwój dziecka z zespołem Downa?

  • Schematy czynnościowe łączą się i koordynują, dając początek czynnościom poszukiwania przedmiotu, który zginął z oczu dziecka. Zaczyna ono odróżniać środki od celów i wykonywać określone czynności po to, aby osiągnąć dany efekt (np. rzuca zabawką, aby wywołać dźwięk). Z połączenia schematów czynnościowych i ich wzajemnej koordynacji powstają schematy funkcjonalne. Dziecko jest dociekliwe i nastawione na eksplorację otoczenia. Od tego okresu pojawiają się pierwsze uczucia sukcesu i porażki, obdarza się uczuciami inne osoby; inicjuje interakcje z dorosłymi: zaczepia, utrzymuje i przedłuża kontakt. W tym swoistym dialogu dziecko wykorzystuje gest, ruch, podkreśla żądanie wokalizacją. (Czynności te pojawiają się w okresie od 8.–9. do 11.–12. m.ż.).
  • Schematy funkcjonalne różnicują się wskutek eksperymentowania i eksploracji otoczenia. Dziecko potrafi odnaleźć ukryty przedmiot, posługując się innym. Istnieje świadomość relacji przestrzennych między przedmiotami oraz między przedmiotami a sobą. Rozwiązywanie problemów i pokonywanie przeszkód odbywa się metodą prób i błędów. Dziecko reaguje na proste polecenia oraz wykonuje je. Zaczyna ono używać wokalizacji przez kombinację protosłów i znaków. (Okres trwa od 11.–12. do 18. m.ż.).
  • Występują tu pierwsze przejawy interioryzacji czynności, które przechodzą na płaszczyznę myślenia. Dziecko antycypuje realne działania przez eksperyment myślowy, dzięki czemu dochodzi do ostatecznego wyniku bez próbowania na oślep. Potrafi wyobrazić sobie nieobecne przedmioty i reprezentacje przestrzeni. Uczucia dziecka stają się czynnikami decyzji o tym, co ma zrobić, a czego nie zrobić. Zaczyna ono odczuwać sympatię i niechęć – są to pierwsze relacje interpersonalne. (Okres ten przypada między 18. a 24. m.ż.).

Nie wszystkie dzieci z głębokim upośledzeniem przechodzą przez kolejne fazy stadium sensoryczno-motorycznego. Niektóre zatrzymują się na pierwszym, a niektóre czasami osiągają czwarty poziom. Określenie fazy rozwoju jest wskazówką dla pełnej aktualnej oceny funkcjonowania dziecka, a także do pracy rewalidacyjnej. Pozwala na przygotowanie odpowiedniego planu rehabilitacji oraz pomocy dydaktycznych. Znajomość charakterystyki poszczególnych etapów pozwala również na właściwą interpretacje pewnych „dziwnych zachowań”, które mogą wystąpić u dzieci z głębokim upośledzeniem umysłowym (np. stereotypowe ruchy rąk i całego ciała, potrząsanie przedmiotami). Reakcje te mogą być uzasadnione, jeżeli jednostka funkcjonuje na poziomie jednego z wyżej omówionych stadiów inteligencji, a dokładniej: na poziomie drugiego lub trzeciego podokresu.

Zobacz także: Zabawy, które wszechstronnie rozwiną dziecko

Fragment pochodzi z książki "Osoba głęboko upośledzona umysłowo w systemie edukacji" Sylwii Wrony (wydawnictwo Impuls, Kraków 2012). Publikacja za zgodą wydawcy. Bibliografia dostępna u redakcji.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)