Jak pomóc uczniowi z zespołem Aspergera?

U dziecka z zespołem Aspergera występuje szereg zaburzeń związanych z komunikacją. Uczeń dotknięty tym syndromem zazwyczaj pragnie uczestniczyć w życiu społecznym, rodzinnym czy klasowym, ale nie potrafi tego zrobić. Poniżej znajdziesz praktyczne wskazówki do pracy z uczniem z ZA.

Unikanie komunikacji z rówieśnikami

Zaburzenia społeczne u ucznia ze zdiagnozowanym ZA manifestują się tym, że przebywając w grupie rówieśniczej, jest on jakby obok niej: nie włącza się w rozmowy, chyba że akurat ktoś poruszył jeden z jego ulubionych tematów. Nie uczestniczy w zabawach i grach zespołowych, obraża się, szybko zniechęca i poddaje lub ćwiczy we właściwy dla siebie, dość specyficzny sposób. Może się wydawać, że nie jest zainteresowany grupą, a z upływem czasu jego samotność, izolacja i swoistego rodzaju odmienność mogą być coraz bardziej zauważalne.

Dziecko takie jest czasami bardzo uparte i złośliwe, daną czynność wykonuje na swój sposób, bywa głuche na prośby nauczyciela i wołania rówieśników. Gdy pozbawi się je natomiast możliwości wykonywania jakiegoś zadania, nieoczekiwanie i z dużym impetem, a czasem nawet z agresją wybucha. Może jednocześnie wykonywać wiele niepotrzebnych czynności lub je powtarzać, nie zważając na otoczenie i jego reakcje.

Zaburzenia rozwoju społecznego u ucznia z ZA

Zaburzenia rozwoju społecznego to druga grupa objawów osiowych, obok zaburzeń komunikacyjnych oraz stereotypowych zachowań i zainteresowań, które ze stuprocentową przewidywalnością mogą wystąpić – w formie mniej lub bardziej nasilonej – u każdego dziecka z ZA.

Na ogół jednak jest tak, że nieprawidłowości w tym obszarze uwidaczniają się najmocniej. Są z jednej strony trudne do zaakceptowania przez społeczeństwo i najbliższych, a z drugiej – dziecku cierpiącemu na to zaburzenie ciężko jest się z nimi zmagać, żyć i funkcjonować na co dzień.

W odniesieniu do zaburzeń kontaktów społecznych u ucznia z ZA należy pamiętać szczególnie o jego niezdolności do rozumienia reguł społecznych i wchodzenia w nie. Takie dziecko nie rozumie norm, które zwyczajowo przyjęły się w społeczeństwie i których na ogół nie trzeba tłumaczyć, np. mówienia „dzień dobry” sąsiadom z bloku, ustępowania miejsca w autobusie osobom starszym. Trzeba mu je wytłumaczyć, omówić z nim sytuację społeczną i przedstawić jedno odpowiednie rozwiązanie tego problemu.

Rozumienie złożonych reguł społecznych przysparza takiemu dziecku jeszcze więcej problemów. Jest to wyraźne szczególnie wówczas, gdy ujawnia ono chęć uczestnictwa w zabawie z innymi. Otóż nie potrafi ono podporządkować się regułom w niej panującym. Charakterystyczna jest sytuacja, w której narzuca ono bawiącym się swój styl lub kłóci się, burząc zabawę, ponieważ wszystko jak dotąd toczy się niezgodnie z jego intencjami.

Nauczycielu, pamiętaj, że osoby z ZA muszą uczyć się umiejętności społecznych drogą intelektualną, ponieważ nie mają one wyczucia społecznego oraz intuicji. Każdego dnia przedstawiaj na bieżąco dokładnie swoje oczekiwania i zasady dotyczące właściwego zachowania się, zarówno w trakcie lekcji, jak i w czasie wolnym, np. na przerwie, ale i podczas apelu czy wycieczki szkolnej. Jednym słowem, wszędzie tam, gdzie może w danej sytuacji znaleźć się twój uczeń z ZA. Zwracaj uwagę na jego trudności w czynnym uczestniczeniu w życiu społecznym swojej rodziny czy klasy. Angażuj go do różnego rodzaju przedsięwzięć klasowych, zwłaszcza gdy może to być związane z tego zainteresowaniami. Dobrze pokierowany, przyczyni się do sukcesów klasy lub nawet szkoły na polu informatycznym, matematycznym, historycznym, plastycznym czy technicznym.

Zobacz też: Jak zdiagnozować zespół Aspergera?

Bartłomiej Topa o Szwecji, emigracji i problemach życia pod "obcym niebem"

Integracja dziecka z ZA z resztą grupy

Dziecko dotknięte tym syndromem zazwyczaj pragnie uczestniczyć w życiu społecznym, rodzinnym czy klasowym, ale nie potrafi tego zrobić. Nie potrafi zainicjować włączenia się do danej grupy. Oczekuje od nauczycieli pomocy i wskazówek, pewnej mapy z gotowymi rozwiązaniami, pokazującymi, jak można bezpiecznie wejść do grupy i w niej działać. W szkole, w trakcie przerw nierzadko można zaobserwować taką sytuację: stoi grupka zaprzyjaźnionych kolegów i koleżanek. Śmieją się beztrosko, wymieniają naklejkami i widać, że jest im dobrze razem. Obok stoi nieśmiały, wycofany chłopiec, który tylko marzy o tym, aby znaleźć się w centrum tej grupy, ale nie wie, jak to zrobić, aby rówieśnicy zechcieli się z nim bawić i go zauważyć. I tu zadanie dla nauczycieli, aby pomóc mu wejść do grupy i się w niej odnaleźć.

Nauczycielu! Zachęcaj dziecko do tego, by uczestniczyło w zajęciach rozwijających jego zainteresowania – jest to szansa na zdobycie pozycji wśród rówieśników.

 Mobilizuj je do aktywnej socjalizacji, czyli podczas zajęć w klasie, w małych grupkach przy opracowaniu zadanego tematu angażuj dziecko z ZA do pracy i ograniczaj jednocześnie czas spędzony na zajmowaniu się swoimi sprawami w odosobnieniu. Chroń je za wszelką cenę przed wyśmiewaniem przez rówieśników, np. w czasie przerw. Staraj się modelować zachowania innych dzieci w stosunku do niego. Inni przecież nie zawsze wiedzą, jak reagować na niezwykłe zachowania osoby z ZA. Pochwal innych uczniów, gdy wykazują wsparcie dla takiej osoby.

Zwróć również uwagę na jego opór przed inicjowaniem i podtrzymywaniem kontaktu społecznego, np. rozmowy z rówieśnikami. Uczeń ze zdiagnozowanym ZA, oprócz tego, że ma z tym poważne trudności, wykazuje również niewielką zdolność do inicjowania i podtrzymywania rozmowy. Ma zazwyczaj dobrze rozwiniętą mowę, ale duże problemy z trafnym i taktownym porozumiewaniem się.

Gdy dziecko w niezamierzony sposób ujawnia brak taktu w stosunku do rozmówcy lub, co gorsza, obraża go, wówczas konieczne jest wyjaśnienie mu, dlaczego jego reakcja była niewłaściwa oraz jakie zachowanie byłoby pożądane i prawidłowe.

Łatwiejsza komunikacja

Uwzględniaj jego nie zawsze wystarczającą obecność fizyczną w wybranych sytuacjach dnia codziennego. Chodzi tu o to, że uczeń z ZA często mówi na przykład w kierunku drugiego człowieka zamiast do niego. Nie zdaje sobie sprawy, że stojąc tyłem do rozmówcy, nie można zaczynać konwersacji, bo jest to niegrzeczne i może być źle odebrane. Oprócz tego, nawet jeżeli stanie przodem do osoby, z którą rozmawia, to często bywa tak, że nie nawiązuje z nią kontaktu wzrokowego. Patrzy nie w jej oczy, tylko jakby przez człowieka. Rozmówcy wydaje się wtedy, że jest dzieckiem niegrzecznym i lekceważącym. Nauczycielu, przypominaj swojemu uczniowi o nawiązywaniu kontaktu wzrokowego i staniu przodem do rozmówcy, przypominaj mu w ten sposób: „Patrz na mnie, proszę, kiedy mówisz do mnie. Popatrz mi w oczy”.

Zobacz też: Zespół Aspergera częstszy niż autyzm

Zaburzenia rozwoju społecznego – objawy:

  • Trudności w inicjowaniu i podejmowaniu udanych interakcji rówieśniczych. Obserwując podopiecznych z tym zaburzeniem, zauważyłam, że często nie potrafią nawiązywać znajomości, zainicjować rozmowy i że cierpią z tego powodu. Część z nich jest już tak bardzo sfrustrowana brakiem przyjaciela czy kolegi, iż deklaruje, że nie potrzebuje ich w ogóle. Dziecko takie może również nie nawiązywać lub nie podtrzymywać kontaktu wzrokowego. Takim zachowaniem może wzbudzić nieufność u rówieśników, gdyż może być odbierane jako osoba, której nie zależy na przyjaźni. Może być nadmiernie ufne, łatwowierne czy po prostu naiwne – uwierzyć we wszystko, co mu zostanie powiedziane, stać się również łatwą ofiarą żartów innych dzieci. Nie można od niego oczekiwać, że będzie wylewne i odwzajemniać emocje. Może mieć poważne trudności z rozpoznawaniem zarówno swoich, jak i cudzych stanów emocjonalnych; nie ma zdolności do uczuciowego utożsamiania się z inną osobą. U części uczniów z ZA można zaobserwować nadmierny infantylizm, lub przeciwnie – zbytnią, jednak zazwyczaj pozorną dojrzałość związaną na przykład z pedantyczną mową, specyficznymi i bardzo wąskimi zainteresowaniami. Skoncentrowanie się na własnym świecie, na swoich zainteresowaniach sprawia, że takie dzieci odbierane są jako egocentryczne, narcystyczne. Jest im zazwyczaj trudno oderwać się od swoich spraw i zainteresowań; są skupione przede wszystkim na sobie. Mogą mieć również trudności z przestrzeganiem dystansu fizycznego i nadmierną nachalnością lub być po prostu nieśmiałe i wycofane.
  • Problematyczne zachowania związane z agresją wobec innych i/lub siebie. Dziecko ze zdiagnozowanym ZA może manifestować pewne cechy nadpobudliwości, impulsywności, wpadać w podobne stany, jakie obserwuje się u osób z ADHD. Może być bardziej niż jego rówieśnicy narażone na stres, frustrację, a w skrajnych sytuacjach – na depresję spowodowaną bardzo niską samooceną. Obniżony nastrój może sprzyjać nadmiernemu krytycyzmowi wobec siebie. Frustracja, gniew i zdawanie sobie sprawy z własnej odmienności mogą być przyczyną pojawiania się zachowań agresywnych w stosunku do rówieśników i dorosłych, bez względu na to, czy są to osoby znane, czy też nie. Trzeba jednak zwrócić szczególną uwagę na dzieci, które kierują wobec siebie zachowania o charakterze autoagresywnym. Mogą u nich wystąpić takie objawy, jak: zanieczyszczanie się, samookaleczenia, uderzanie głową o ściany czy podłogę lub rozdrapywanie małych ranek na ciele. W starszym wieku natomiast dominuje autoagresja werbalna, czyli obciążanie się winą, obrzucanie wyzwiskami, z planowaniem samobójstw włącznie.
  • Zaburzenia lękowe o charakterze fobii społecznej. Wszyscy posiadamy wrodzoną zdolność i predyspozycję do łączenia się w grupy, wytwarzania więzi międzyludzkich. Osoby z ZA natomiast zazwyczaj nie odczuwają chęci kontaktu z innymi lub wręcz go unikają. Na skutek niepowodzeń związanych z niemożnością dotarcia do grona rówieśników mogą się rozwijać (lecz to nie jest reguła) zaburzenia lękowe o charakterze fobii społecznej. Owe zaburzenia mogą z kolei manifestować się niechęcią lub nawet wycofaniem z: konieczności publicznego wypowiadania się, pisania w obecności innych, uczestniczenia w spotkaniach towarzyskich bądź skorzystania z telefonu, komunikacji miejskiej czy toalety publicznej. Współwystępować mogą również objawy somatyczne, takie jak: przyspieszone bicie serca, pocenie się, zawroty głowy, mdłości, bóle głowy, szum w uszach, mało wyraźna mowa. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie dzieci z ZA mogą przejawiać zaburzenia lękowe. Na ogół są one skutkiem innych negatywnych doświadczeń społecznych.
  • Niekontrolowane, specyficzne zachowania i współruchy. Czasami uczeń z ZA może przejawiać dziwne zachowania, tzw. współruchy, np. ruchy rąk i nóg, mimiczne czy złożone manieryzmy ruchowe całego ciała. Najczęściej zaburzenia te związane są z zakłóceniami w odbiorze i przetwarzaniu bodźców zmysłowych (integracji sensorycznej). Inne możliwe przyczyny występowania manieryzmów to nadruchliwość lub zaburzenia kompulsywne połączone z wysokim poziomem lęku.
  • Dość specyficzny wygląd zewnętrzny. Może być tak, że dziecko dotknięte tym zespołem może ubierać się ekscentrycznie, oryginalnie, żeby nie powiedzieć, iż niechlujnie. Nie przywiązuje wagi do tego, co jest modne. Może mieć również trudności z utrzymywaniem higieny osobistej. Mycie się może być po prostu zabiegiem na tyle nieprzyjemnym, że aż bolesnym. Obserwując osoby z ZA, wielokrotnie odnotowuję ich niezgrabność ruchową: zaburzenia koordynacji i wady postawy. Można u nich zauważyć również albo dużą gibkość, wiotkość ciała, albo wzmożone napięcie mięśniowe. Te cechy świadczą także o zaburzeniach integracji sensorycznej i w takiej sytuacji należałoby wysłać takie dziecko na diagnozę idącą w tym kierunku.

 Praktyczne wskazówki do pracy z uczniem z ZA:

  • Nie wymagaj od ucznia z ZA, że będzie spontanicznie okazywał uczucia lub że będzie nadmiernie empatyczny w stosunku do Ciebie czy swoich kolegów i koleżanek z klasy. Jeżeli jednak zauważysz u niego zachowania empatyczne czy współczujące, zawsze je nazwij i pochwal go – w ten sposób pomożesz mu zrozumieć, czego inni oczekują od niego, jakie zachowania są społecznie pożądane. Po każdym konflikcie, który wybuchł pomiędzy dzieckiem z ZA a innym uczniem, staraj się tłumaczyć, co czuje on sam, obrażony kolega i co ty czujesz w tej sytuacji. Zawsze sprawdzaj, czy uczeń zrozumiał Ciebie i Twój wywód.
  • Otocz ucznia cierpiącego na ten zespół fachową, aczkolwiek dyskretną opieką. Pamiętaj, że może się on stać łatwym obiektem zaczepek, prowokacji czy nawet chuligańskich wybryków ze strony rówieśników, gdy ten obrazi ich lub użyje przypadkiem niecenzuralnego słowa. Uczeń taki nie zawsze bowiem zdaje sobie sprawę z tego, co mówi, w jaki sposób i do kogo.
  • Pracuj nad poprawą u niego zachowań nieakceptowanych przez otoczenie. Zawsze przy tym wspieraj go oraz miej dużo cierpliwości i zrozumienia.
  • Jeżeli planujesz pracę w grupie czy parach, to bądź czujny; staraj się, aby uczeń z ZA zawsze miał, z kim wykonywać dane zadania. W przeciwnym razie będzie się pogłębiać jego izolacja w środowisku klasowym i szkolnym, a to z kolei będzie niekorzystnie wpływać na jego rozwój. Oprócz tego zawsze pamiętaj o asymilacji takiego dziecka ze środowiskiem w każdej sytuacji: na lekcji, w trakcie przerwy, przebierania się w szatni, w bibliotece, na stołówce czy w czasie wycieczki klasowej. Budowanie i podtrzymywanie kontaktów społecznych jest najważniejsze i zarazem najtrudniejsze dla dziecka ze zdiagnozowanym ZA.
  • Jeżeli zauważysz u niego nagromadzony lęk czy opór związany z kontaktami społecznymi lub czymś innym, to absolutnie nie bagatelizuj tego. Pamiętaj, że fobia nie jest cechą osób z ZA, ale współwystępującym problemem, który może skomplikować i tak już trudne życie twojego ucznia.
  • Staraj się zachowywać cierpliwość i w miarę możliwości wyrozumiałość, gdy uczeń wpada w złość lub agresję. Staraj się usuwać z jego pola widzenia bodźce wywołujące taki stan. Po opanowaniu sytuacji zawsze próbuj wytłumaczyć, co spowodowało złość. Ucz go alternatywnych sposobów rozładowywania złości i agresji. Pamiętaj, że pozytywne wzmocnienia zawsze pomagają!
  • Czynnie współpracuj z rodzicami ucznia, bo to oni są zazwyczaj największą skarbnicą wiedzy na temat swojego dziecka i na pewno podpowiedzą, jak oni postępują w sytuacji, z którą ty sobie nie radzisz. Pamiętaj, że działania wychowawcze podejmowane w szkole i w domu powinny być spójne i konsekwentne. Nie zapominaj, że rodzice są w znacznie trudniejszej sytuacji niż ty – oni mają dziecko z ZA na co dzień.
  • Pomóż rodzicom zaplanować skuteczną strategię pomocy i kontroli nad utrzymywaniem higieny osobistej i estetycznego wyglądu zewnętrznego dziecka z tym zespołem.

Jak możesz pomóc swojemu uczniowi w zakresie kompetencji społecznych?

  • Wprowadź szeroko rozumianą terapię kontaktu. Chodzi tu o nie izolowanie takiego dziecka od społeczeństwa, ale wręcz odwrotnie – o stymulowanie jego rozwoju społecznego poprzez przebywanie w grupie rówieśniczej i obserwowanie prawidłowych wzorców zachowań.
  • Wprowadź również trening komunikacji społecznej, zarówno bezpośredniej, czyli naukę komunikowania się z rówieśnikiem, jak i pośredniej, tj. za pomocą listu, telefonu czy Internetu. Możesz te zajęcia prowadzić w ramach godziny wychowawczej. Ucz dziecko z ZA między innymi zachowań właściwych i pożądanych dla danej sytuacji społecznej, czyli na przykład tego, jak zachować się w teatrze, kinie, muzeum, u lekarza, w kościele, w sklepie. Rozwijaj umiejętność rozumienia innych ludzi, siebie i sytuacji społecznych oraz norm i wzorów interpersonalnych i kulturowych. Wprowadź pewnego rodzaju rewalidację w zakresie inteligencji emocjonalnej, empatii, dopasowywania się emocjonalnego do innych.
  • Poproś o pomoc pedagoga szkolnego lub psychologa, który mógłby poprowadzić z grupką dzieci tak zwany trening umiejętności społecznych, który związany jest z coraz bardziej samodzielnym funkcjonowaniem w pozadomowych sytuacjach społecznych: w szkole, na ulicy, w sklepie, u lekarza, na poczcie i we wszystkich innych miejscach użytku publicznego. Jest to forma pomocy zalecana dla nieco starszych dzieci ze zdiagnozowanym ZA. Cele takiego treningu to: poszerzenie wiedzy o umiejętnościach społecznych, nabycie umiejętności behawioralnych oraz jakościowa zmiana doświadczenia – redukcja napięcia i lepsza samoocena w sytuacjach społecznych. W programie takiego treningu na ogół proponuje się wyrobienie podstawowych umiejętności, czyli: zawierania znajomości, słuchania, pytania, odmawiania, inicjowania rozmowy, dyskutowania, reagowania na krytykę i jej wypowiadania, radzenia sobie z uczuciami i ich wyrażania, np. gniewu i rozczarowania, jak również mówienia komplementów. Każda umiejętność ćwiczona jest kilka razy. Ostatnie zajęcia przeznaczone są z kolei na przeniesienie wyuczonej aktywności na sytuację zewnętrzną, tak żeby uczeń mógł zmierzyć się z rzeczywistością.

Nauczycielu, sam wiesz najlepiej, jak trudnym i zarazem ważnym elementem prawidłowego funkcjonowania każdego młodego człowieka jest nabycie i podtrzymywanie prawidłowych interakcji z innymi. Dziecko z ZA ma tę funkcję upośledzoną, co w dużym stopniu robi z niego ufoludka, kosmitę z innej planety. Pomóż mu w tej dziedzinie, a przekonasz się, jak podwyższy się jego samoocena, jak nabierze chęci do życia w społeczeństwie, nauki, w ogóle do poznawania świata.

Zobacz tez: Trudności w komunikacji u ucznia z zespołem Aspergera

Fragment pochodzi z książki Uczeń z zespołem Aspergera” autorstwa j. Święcickiej (wydawnictwo Impuls). Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (1)
/2 miesiące temu
super rady w pigułce,dzięki