Jak pomóc dziecku cierpiącemu na ADHD?

ADHD to nie choroba, tylko zaburzenie rozwojowe, dlatego nie musisz biegać do apteki, by pomóc swojemu dziecku. Wystarczy, że w waszym domu będzie panowała spokojna i przyjazna atmosfera. Nie zaszkodzi, jeśli zachęcisz swoje dziecko do aktywności ruchowej. Zobacz, co jeszcze możesz zrobić, by pomóc swojemu dziecku.

Specjalne warsztaty dla rodziców

Kluczowe w terapii dziecka z ADHD są metody, które mogą być stosowane w jego naturalnym otoczeniu. Do ich wprowadzenia konieczna jest praca z rodzicami, mająca pomóc im w zrozumieniu problemów dziecka oraz stworzyć optymalne warunki do jego pracy i rozwoju.

Odpowiednią do tego formą są warsztaty dla rodziców (WR) prowadzone przez odpowiednio przygotowanych pedagogów lub/i psychologów. Mają one na celu przede wszystkim zwiększenie poziomu umiejętności wychowawczych rodziców.

Zasadność stosowania WR w zaburzeniu ADHD potwierdzają wyniki prowadzonych w tym zakresie badań . Istotne jest formułowanie adekwatnych celów tego typu oddziaływania. Terapia środowiskowa typu WR, kierowana do członków rodziny dziecka z ADHD, nie wyeliminuje symptomów, które mają podłoże neuropsychologiczne.

Realistycznym jej celem jest natomiast osiągnięcie przez rodziców większej kontroli nad objawami kryterialnymi ADHD oraz zapobieganie wtórnym objawom. Rezultatem tego oddziaływania może być także mniejsza liczba błędów popełnianych przez dziecko, doznawanie mniejszej ilości niepowodzeń, frustracji oraz krytyki kierowanej pod jego adresem.

Terapia WR wpływa ponadto na stan samych rodziców, którzy wychowując dziecko nadpobudliwe, narażeni są na wiele napięć, wysoki poziom stresu oraz poczucie braku wystarczających umiejętności wychowawczych.

Rodzice, dzięki zdobyciu wiedzy i umiejętności kierowania warunkowymi zależnościami, są w stanie lepiej kontrolować zachowania dziecka, co z kolei może skutkować zmianami w jakości więzi pomiędzy rodzicami a dzieckiem oraz w psychologicznym funkcjonowaniu rodziców i całej rodziny jako systemu .

Zasadność stosowania tej metody podkreśla M. Święcicka , wskazując dodatkowo, że korzystne jest prowadzenie grupowych warsztatów i treningów dla rodziców. Rodzice wówczas mogą dzielić się swoimi trudnościami i sukcesami z osobami będącymi w podobnej sytuacji.

Polecamy: Wycieczki – gdy dziecko potrzebuje ciszy

Mama na rynku pracy

Indywidualne prace z dzieckiem

Istotne wskazówki do pracy indywidualnej z dzieckiem nadpobudliwym przedstawiła już w latach 70. i 80. ubiegłego wieku H. Nartowska . Z jej doświadczeń i propozycji korzystało wielu innych autorów, którzy przedstawiali sposoby organizowania życia dziecka z ADHD. Przykładem mogą być wskazówki sugerowane przez E. Baczyńską, B. Borowiec-Janczak i A. Kuchcik. Autorki zalecają:

  • izolację dziecka od wielobodźcowego środowiska;
  • przestrzeganie regularnego trybu życia, prowadzonego według określonego harmonogramu (początkowo nawet rytualne wykonywanie pewnych czynności);
  • jasny i konsekwentnie przestrzegany system reguł i zasad, począwszy od planu dnia, po system praw i obowiązków dla każdego członka rodziny;
  • pomoc w porządkowaniu świata fizycznego (segregowanie i układanie przedmiotów w ściśle określony sposób);
  • spokojna, nacechowana ciepłem i życzliwością atmosfera emocjonalna w rodzinie;
  • pomoc w kończeniu czynności przez dziecko, zanim przejdzie do następnej;
  • ukierunkowanie aktywności ruchowej (zorganizowane zabawy ruchowe, zajęcia sportowe);
  • jasne formułowanie celów, które muszą być niezbyt odległe w czasie i realne do wykonania przez dziecko;
  • stopniowe podwyższanie trudności zadań i wydłużanie czasu ich realizacji;
  • stałą kontrolę działalności dziecka i przypominanie mu o zobowiązaniach;
  • załatwianie wszelkich problemów związanych z dzieckiem w czasie, gdy jest spokojne, wyciszone, bez stosowania agresji;
  • podkreślanie u dziecka mocnych stron oraz nagradzanie za drobne nawet sukcesy (np. pochwałą, uśmiechem) .

Wiele rozwiązań dotyczących kwestii wychowania dziecka z ADHD zaprezentowały J.E. Heininger i S.K. Weiss . Na przykładzie wybranej rodziny pokazały one sposoby radzenia sobie z zachowaniami trudnymi i zachowaniami, które utrudniają codzienne życie rodziny.

Autorki przedstawiły także podstawowe zasady dotyczące skutecznego wzmacniania zachowań, nagradzania, karania, ignorowania, skutecznego ustalania wytycznych działania dziecka oraz organizacji jego życia. Na uwagę zasługuje również poradnik dla rodziców i wychowawców A. Kołakowskiego .

W poradniku, obok praktycznych wskazówek wychowawczych i ich teoretycznych podstaw, autorzy przedstawili psychologiczny aspekt funkcjonowania dziecka nadpobudliwego oraz podstawowe mechanizmy zaburzenia.

Warto wiedzieć: Moc wyobraźni – jakie zabawki ją rozbudzą?

Czym jest ekonomia punktowa?

M. Szmyd-Skórczewska  podkreśliła konieczność współpracy rodziców i nauczycieli w realizowaniu programu pracy z dzieckiem. W tym celu rodzice wraz z wychowawcą powinni prowadzić Kartę Zachowań Domowo-Szkolnych, ponadto nauczyciel powinien prowadzić Kartę Zachowań Społecznych.

Propozycja ta wywodzi się z nurtu oddziaływań behawioralnych, a oparta jest na ekonomii punktowej, będącej jedną z technik warunkowania sprawczego.

Ekonomia punktowa (system przydzielania żetonów autorstwa T. Ayllona i N. Azrina ) po raz pierwszy została wprowadzona w amerykańskim szpitalu psychiatrycznym Anna StateHospital w Illinois na początku lat 60. ubiegłego wieku.

W krótkim czasie system żetonowy został zaadaptowany do warunków amerykańskich zakładów resocjalizacyjnych. Obecnie stanowi jedną z podstawowych technik behawioralnego modelu resocjalizacji. W ekonomii punktowej wykorzystywany jest system wzmocnień, mających na celu zmianę niepożądanych zachowań na akceptowane społecznie oraz podtrzymywanie korzystnych zmian.

Podopieczny za rozwijanie pożądanych kompetencji oraz przestrzeganie ustalonych zasad uzyskuje określoną liczbę punktów, które następnie zamieniane są na nagrody.

Terapia logopedyczna

W terapii dzieci z ADHD, ze względu na częste współwystępowanie specyficznych trudności w uczeniu się, zaburzeń percepcyjnych i zaburzeń funkcji wykonawczych, szczególną rolę odgrywają różne formy stymulacji rozwoju, wśród których bardzo ważne są terapia logopedyczna i terapia pedagogiczna.

Terapia logopedyczna ma na celu stymulację rozwoju lub korekcję mowy. Dziecko w trakcie terapii uczy się prawidłowo wypowiadać poszczególne słowa oraz budować zdania zgodnie z zasadami gramatycznymi. Zdobywa również umiejętność akustycznego różnicowania dźwięków i słów.

W przypadku zaburzeń artykulacji trenowana jest motoryka ust, a także stosowane są ćwiczenia oddechowe. Często w terapii wykorzystywane są różnorodne pomoce terapeutyczne, takie jak rysowane wierszyki, loteryjki obrazkowe czy karty obrazkowe, przedstawiające jakąś historyjkę.

H. Rodak  zwróciła uwagę na zasady pracy logopedycznej z małymi dziećmi. Za szczególnie ważne uznała:

  • zasadę dobrowolności;
  • stosowanie form pracy połączonych z ruchem;
  • prowadzenie pracy z dzieckiem w formie gier i zabaw;
  • zachowanie pogodnej atmosfery;
  • zasadę krótkotrwałych ćwiczeń;
  • zasadę stopniowania trudności.

Zwróć uwagę: Piosenki i rymowanki stymulują rozwój dziecka

Terapia pedagogiczna

Do najczęściej wykorzystywanych metod pracy z dziećmi nadpobudliwymi psychoruchowo, typowych dla terapii pedagogicznej, należą: Metoda Dobrego Startu (MDS), Gimnastyka Mózgu P. Dennisona, System Pracy Korekcyjnej M. Frostig, Metoda Ruchu Rozwijającego W. Sherborne. Wybrane metody wpływają na rozwój różnych kompetencji.

Metoda Dobrego Startu

Metoda Dobrego Startu stanowi propozycję postępowania korekcyjno-kompensacyjnego w zakresie rozwijania funkcji językowych, funkcji percepcyjnych (wzrokowych, słuchowych, dotykowych), funkcji kinestetycznych i motorycznych oraz współdziałania między tymi funkcjami.

Metoda ta ma na celu także kształtowanie lateralizacji oraz orientacji w prawej i lewej części ciała. Dotyka zatem tych sfer, które są zaangażowane w czytanie i pisanie .

M. Bogdanowicz dokonała trzech modyfikacji MDS, dostosowując ją do odpowiednich kategorii wiekowych dzieci i ich poziomu rozwoju. Struktura zajęć dla wszystkich modyfikacji MDS jest jednakowa.

Zajęcia składają się z części wprowadzającej, która obejmuje ćwiczenia poprawiające koncentrację uwagi oraz orientację w schemacie ciała i przestrzeni (naukę nowej piosenki, „zabawy w zagadki”, ćwiczenia kształtujące kompetencje fonologiczne, syntaktyczne, semantyczne).

Następnie odbywają się zajęcia właściwe, na które składają się ćwiczenia ruchowe, ćwiczenia ruchowo-słuchowe oraz ćwiczenia ruchowo-słuchowo-wzrokowe. Kolejnym etapem są zajęcia końcowe, podczas których przeprowadzane są krótkie ćwiczenia relaksacyjne, wyciszające oraz ćwiczenia logopedyczne – oddechowe i usprawniające artykulację.

Zajęcia Metodą Dobrego Startu mogą być prowadzone w formie grupowej lub indywidualnej .

Metoda Paula Dennisona

Metoda Paula Dennisona oparta jest na kinezjologii edukacyjnej. Ma ona na celu stymulację części mózgowych odpowiedzialnych za koordynację ruchową, uwagę oraz pamięć. Wykorzystuje głównie ćwiczenia ruchowe, które pobudzają odpowiednie zmysły (zmysł równowagi, czucie głębokie), a także kształtują lateralizację.

Metoda obejmuje cztery grupy ćwiczeń: ćwiczenia na przekraczanie linii środka, pozycje pogłębiające, ćwiczenia wydłużające i rozciągające oraz ćwiczenia energetyzujące.

Zdaniem V. Eberharda gimnastyka mózgu powinna być częścią „rozumnego leczenia” nadpobudliwości. Przy czym, przez rozumne leczenie uznaje [...] taki program leczenia, który zajmuje się każdym problemem hamującym możliwości uczenia się dziecka i rozwój pozytywnych społecznych interakcji.

Polecamy: Jak rozwijać u dziecka umiejętność koncentracji?

System Pracy Korekcyjnej M. Frostig i D. Horne

System Pracy Korekcyjnej M. Frostig i D. Horne zawiera zadania, które są wykorzystywane w diagnozie i terapii zaburzeń percepcji wzrokowej i koordynacji wzrokowo-ruchowej. Program obejmuje wszystkie sfery percepcji wzrokowej: spostrzeganie stosunków przestrzennych, koordynację wzrokowo-ruchową, spostrzeganie figury i tła, stałość spostrzegania oraz postrzeganie położenia przedmiotów w przestrzeni.

Metoda Ruchu Rozwijającego W. Sherborne

Metoda Ruchu Rozwijającego W. Sherborne jest propozycją zajęć ruchowych wspierających rozwój dziecka, wykorzystywaną do korekcji różnych zaburzeń, również nadpobudliwości psychoruchowej.

Autorka podkreśliła, że jeśli uda się przełamać ich początkowy opór, to „[...] praca z nimi może być bardzo satysfakcjonująca, ale wymaga szczególnych umiejętności pedagogicznych” . W trakcie zajęć dzieci poznają własne ciało, zyskują pewność siebie i poczucie bezpieczeństwa, nawiązują kontakt i współpracę z partnerem i grupą, a także rozwijają spontaniczną twórczość.

Miorefleksoterapia

Miorefleksoterapia polega na oddziaływaniu na receptory mięśni i ścięgien, a tym samym na centralny układ nerwowy, w celu uzyskania efektu samoregulacji. Teoretyczną podstawą tej metody jest zasada jedności psychofizycznej człowieka oraz koncepcja plastyczności mózgu, w myśl której połączenia nerwowe w mózgu rozwijają się przez całe życie.

Zdaniem twórców metody, K. Mosetter i R. Mosetter , ciało stanowi podstawowy punkt odniesienia wszystkich zachodzących w nim procesów.

Zgodnie z założeniami tej metody, stosując stopniowy nacisk na punkty łączące mięśnie, ścięgna i kości można wywołać takie napięcie mięśni, które przekracza dopuszczalną wartość.

Zwróć uwagę: Z dzieckiem u psychologa – jak wygląda wizyta?

Organizm wówczas samoczynnie dokonuje ponownej regulacji, jednocześnie korygując wcześniejszy patologiczny stan. W ten sposób uzyskuje się efekt uspokojenia i odprężenia organizmu. Zdaniem autorów miorefleksoterapia korzystnie wpływa na sensomotorykę, koncentrację oraz obniżenie stresu.

Inne programy terapeutyczne

Do tej pory jednak nie ukazały się badania potwierdzające skuteczność tej metody. W ostatnim czasie pojawiło się kilka programów terapeutycznych, które można wykorzystać w codziennej pracy z dzieckiem z ADHD. Najczęściej zawierają one scenariusze zajęć grupowych, które warto przeprowadzić z dziećmi nadpobudliwymi.

Przykładem może być Program korekcji zachowań T. Opolskiej i E. Potempskiej  przeznaczony dla dzieci w wieku 7–10 lat oraz podobny w strukturze program pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym, zaproponowany przez M. Wójcik i U. Dąbrowską.

Interesujący program przedstawił także P. Pawlak , który w swojej propozycji łączył zajęcia indywidualne i grupowe. Przedstawił założenia i cele programu oraz podał wskazówki metodyczne do pracy z dziećmi z ADHD.

5 poziomów do osiągnięcia sukcesu

Na uwagę zasługuje także propozycja modelu pracy z dzieckiem z ADHD zaproponowana przez T. Wolańczyka  i jego współpracowników. Model ten oparty jest na zasadzie piramidy, składającej się z pięciu poziomów – im wyższy poziom, tym mniej dzieci jest na niego kwalifikowanych. W pracę z dzieckiem na poszczególnych poziomach zaangażowani są odpowiednio:

  • poziom I – środowisko domowe i szkolne;
  • poziom II – pedagog lub psycholog szkolny, będący konsultantem dla osób pracujących z dzieckiem;
  • poziom IIIa (podstawowej diagnozy oraz terapii) – zespół psychologów, pedagogów, logopedów z poradni psychologiczno-pedagogicznej;
  • poziom IIIb (diagnozy medycznej) – lekarz rodzinny, pediatra, neurolog dziecięcy;
  • poziom IV (opieki specjalistycznej) – psychiatra dziecięcy, specjaliści z poradni zdrowia psychicznego;

Polecamy: Rozwój dziecka – vademecum

Fragment książki "Dzieci z ADHD i ich rodzeństwo" (Oficyna Wydawnicza Impuls). Tytuł, lid i śródtytuły pochodzą od redakcji. Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)