Czy osoby z zespołem Downa mogą mieć depresję?

Depresja u osób z zespołem Downa może się inaczej objawiać niż u osób zdrowych. Jakie są symptomy depresji u osób z zespołem Downa? Dlaczego osoby niepełnosprawne umysłowo chorują na depresję? Przeczytaj historie osób z zespołem Downa cierpiących na depresję!

zespół Downa

fot. Fotolia

Jak rozpoznać zaburzenia nastroju u osób z zespołem Downa?

Wśród zaburzeń nastroju, czyli inaczej afektywnych, wyróżnia się depresję, manię oraz zaburzenia afektywne dwubiegunowe.

U osób niepełnosprawnych intelektualnie również można zauważyć objawy tych wymienionych zaburzeń, choć niekiedy w nieco zmodyfikowanej formie.

Aby je rozpoznać, można korzystać z klasycznych kryteriów diagnostycznych zawartych w międzynarodowych klasyfikacjach, takich jak ICD-10 i DSM-V. Pomocne są także oficjalne klasyfikacje opracowane z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną, takie jak DC-LD, lub empiryczne klasyfikacje, w których kategorie problemów zdrowia psychicznego wyłoniono na drodze procedur statystycznych.

Analizując zaburzenia nastroju u osób z zespołem Downa, istotne jest uwzględnienie zarówno objawów wspólnych dla wszystkich osób, jak i specyficznych, występujących głównie w populacji osób z niepełnosprawnością intelektualną. Podczas określenia nasilenia poszczególnych objawów zaburzeń afektywnych należy zauważyć, że mogą się one pojawiać w różnych odcinkach czasu u tej samej osoby, mogą też nawracać lub współwystępować z objawami innych zaburzeń.

Podczas ich rozpoznania należy uwzględniać zarówno informacje uzyskane od osoby badanej oraz od osób z jej najbliższego otoczenia, jak i informacje pochodzące z obserwacji. Obserwacja jest szczególnie ważna, dlatego że często dzięki niej można lepiej określić, czy i jakie nastąpiły zmiany w stanie funkcjonowania osoby, a także ich nasilenie.

Podczas diagnozy należy bowiem stwierdzić zmianę w aktualnym funkcjonowaniu w porównaniu ze stanem przedchorobowym. Nierzadko u osób z niepełnosprawnością intelektualną zmiany w stanie wewnętrznym są sygnalizowane przez pojawienie się problemów behawioralnych, np. zachowań agresywnych lub samouszkadzających. W diagnozie zaburzeń afektywnych należy wykluczyć inne problemy zdrowotne, które mogą dawać podobne objawy (por. ICD-10; DSM-V; DC-LD).

Zaburzenia maniakalne u osób z zespołem Downa

Objawy osiowe manii dotyczą zaburzeń nastroju i przebiegu procesów psychomotorycznych. Ponadto pojawiają się zmiany w przebiegu procesów fizjologicznych i metabolicznych, w rytmach biologicznych. Nastrój i ogólne samopoczucie stają się nadmiernie podwyższone. Może się też pojawiać dysforia. Napęd psychoruchowy staje się nadmiernie wzmożony. Mogą wystąpić zaburzenia rytmu sen/czuwanie.

Zgodnie z klasyfikacją DC-LD, aby stwierdzić zaburzenie maniakalne, należy zaobserwować występowanie określonych objawów osiowych.

Pierwszym z nich jest zwiększenie aktywności, nadmierna energia. Wiążą się z nim następne, takie jak nadmierna gadatliwość, gonitwa myśli, mała koncentracja uwagi oraz wzrost energii seksualnej. Ponadto osoba staje się mało zahamowana społecznie, wykazuje wiele nieprawidłowych zachowań w kontaktach z innymi ludźmi, np. jest nadmiernie przyjacielska albo natrętna. Przejawia zachowania lekkomyślne. Ma małą potrzebę snu. Na poziomie osobowościowym zwiększa się jej samoocena, poczucie mocy, nieograniczonych możliwości. Spośród dziewięciu objawów osiowych co najmniej trzy muszą występować u danej osoby przez przynajmniej jeden tydzień.

Zobacz też: Jakie problemy zdrowia psychicznego występują u osób z zespołem Downa?

Mama na rynku pracy

Depresja u osób z zespołem Downa

Kolejnym zaburzeniem nastroju jest depresja. Podstawowym elementem obrazu psychopatologicznego depresji jest obniżenie nastroju oraz spowolnienie psychoruchowe i spadek energii. Towarzyszą im objawy somatyczne oraz zaburzenia rytmów biologicznych, lęk, a także zmiany w postrzeganiu samego siebie i rzeczywistości.

W klasyfikacji DC-LD wyróżniono dwa objawy główne depresji oraz dziewięć drugorzędowych.

Objawy pierwszego rodzaju to: nastrój depresyjny lub drażliwy, prowadzący do agresji, utrata zainteresowań i brak przyjemności z aktywności, wycofywanie się społeczne, spadek w umiejętnościach samoobsługowych lub zmniejszenie jakości mowy/komunikacji. Objawy drugiego rodzaju są następujące: spadek energii, utrata pewności siebie i związane z tym natrętne poszukiwanie u innych potwierdzenia własnej wartości, płaczliwość, trudności ze skoncentrowaniem się oraz podejmowaniem decyzji. Mogą wystąpić objawy somatyczne bez fizycznie uzasadnionej przyczyny. Może się pojawić motoryczne pobudzenie lub spowolnienie, a także problemy w zachowaniu. Osoba może doświadczać zaburzeń apetytu lub snu.

Autorzy mniej formalnie niż w przypadku międzynarodowych klasyfikacji opracowali kryteria diagnostyczne zaburzeń. Hurley sformułował kryteria depresji oparte na objawach osiowych zawartych w DSM-IV. Z dziewięciu objawów co najmniej pięć musi się pojawić w ciągu przynajmniej dwóch tygodni, w tym koniecznie co najmniej jeden z wymienionych jako główny: „1) apatyczna ekspresja twarzy, brak emocjonalnej reaktywności lub zdenerwowanie; wybuchy złości; werbalna lub fizyczna agresja; 2) wycofanie się; brak napędu; odmowa uczestniczenia w zajęciach w czasie wolnym lub w pracy”.

Pozostałe objawy są następujące: „3) wybuchy złości przy posiłku; zabieranie jedzenia; odmowa aktywności; gromadzenie jedzenia w pokoju; 4) gdy osoba mieszka pod opieką innych, wtedy osoby te notują wstawanie w nocy; zmiany w zwyczajach związanych ze snem; wybuchy złości lub aktywność podczas godzin nocnych; 5) chodzenie, hiperaktywność; wzrost zachowań samouszkadzających lub agresywnych; zmniejszenie aktywności, pasywność; rozwój obsesyjnej powolności w aktywności w ciągu dnia; mutyzm; szeptanie; mówienie monosylabami; zachowania opozycyjne; 6) męczliwość; odmowa aktywności w czasie wolnym i w pracy; wycofywanie się do pokoju; utrata codziennych umiejętności; odmowa czynności związanych z utrzymaniem higieny osobistej i innych czynności samoobsługowych; nietrzymanie moczu lub stolca; 7) twierdzenia takie jak np. „Jestem głupi”; 8) mała efektywność w pracy; zmiany w aktywnościach zwyczajowo wykonywanych w czasie wolnym; wydaje się rozproszony, zmieszany, problemy z pamięcią; 9) powracające myśli o śmierci członków rodziny lub przyjaciół; zaabsorbowanie sprawami pogrzebu”.

Fakt, że zaburzenia depresyjne u osób z niepełnosprawnością intelektualną mogą się inaczej objawiać niż u osób o prawidłowym rozwoju intelektualnym zauważają też inni autorzy. Hurley na podstawie przeglądu studiów przypadków zamieszczonych w literaturze przedmiotu wymieniła charakterystyczne objawy depresji stwierdzone u osób z zespołem Downa.

Główne objawy depresji zawarte w klasyfikacjach chorób to obniżony nastrój, spowolnienie psychoruchowe, poczucie bezwartościowości, myśli o śmierci. Objawy te obserwowane przez opiekunów u osób z zespołem Downa lub też relacjonowane przez nie same występują w formie myśli lub wypowiedzi o wojnie, śmierci lub samobójstwie, płaczu, smutku i wycofywania się, poczucia bezwartościowości i stwierdzeń samodeprecjonujących, smutnego wyrazu twarzy, utraty zainteresowań, poczucia zmęczenia, zmniejszenia zdolności do myślenia i koncentracji. Zaobserwowane w poszczególnych przypadkach wegetatywne objawy są następujące: obniżony apetytu lub jego utrata, odmowa jedzenia, przerwanie jedzenia, utrata wagi, insomnia, płytki sen. Ponadto w studiach przypadków osób z zespołem Downa i depresją stwierdzano brak dbałości o higienę osobistą oraz zmniejszenie umiejętności przystosowawczych. U niektórych badanych wraz z objawami depresji występowały objawy psychotyczne: dziwaczne lub psychotyczne zachowania, halucynacje słuchowe lub wzrokowe, urojenia, dziwaczne stwierdzenia (np. „mama zmarła”, gdy nie jest to zgodne z prawdą). Ponadto mogą się pojawiać: fantazje o śmierci i samobójstwie, nadaktywność, mutyzm wybiórczy, stereotypie, myślenie paranoidalne (np. że podawane jedzenie jest zatrute), katatoniczne wycofywanie się, chichotanie nieadekwatne do sytuacji lub chichotanie do siebie.

Objawy te występowały głównie u osób z bardzo nasilonymi objawami depresji i pojawiały się pod wpływem stresu. Nie ustępowały one pod wpływem leczenia środkami antypsychotycznymi, lecz stan funkcjonowania poprawiał się pod wpływem stosowania leków ­antydepresyjnych.

Zobacz też: Jak określa się stopień zaburzenia psychicznego u osób upośledzonych umysłowo?

Agresja i gniew u osób z zespołem Downa

Cooper i Collacott uważają, że w populacji osób z niepełnosprawnością intelektualną w większym stopniu należy zwrócić uwagę na zmiany w zachowaniu: wzrost agresji i wybuchy gniewu, a także na charakterystyczną płaczliwość i wycofanie z życia społecznego, które pojawiają się też u osób w ogólnej populacji, choć w mniejszym stopniu.

Ponadto mając na myśli osoby z zespołem Downa, zwracają uwagę na to, że regres w zakresie nabytych umiejętności, nawet podstawowych samoobsługowych może być u nich istotniejszy w porównaniu z innymi osobami niepełnosprawnymi intelektualnie. Może być z tym związany nadmierny wzrost zależności od innych.

Obraz zaburzeń depresyjnych u osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym z zespołem Downa, można także poznać dzięki badaniom empirycznym. Na przykład profil objawów psychopatologicznych u osób z zespołem Downa oraz z głęboką depresją jest nieco inny niż u osób z mniejszym nasileniem depresji w porównaniu z grupą kontrolną, czyli osobami z zespołem Downa niewykazującymi objawów zaburzeń zdrowia psychicznego. Osoby z głęboką depresją charakteryzowały się bardzo dużym nasileniem nieprawidłowości w zakresie wycofywania się, depresji, zaburzeń uwagi, lęku, a także umiarkowanie podwyższonym nasileniem objawów psychotycznych, zaburzeń zachowania, wybuchów gniewu w porównaniu z osobami z grupy kontrolnej. Natomiast osoby z mniejszymi zaburzeniami nastroju charakteryzowały się umiarkowanie podwyższonym nasileniem objawów wycofania się, depresji, zaburzeń uwagi, lęku, zaburzeń zachowania i psychotycznych w porównaniu z osobami w grupie kontrolnej.

Warren, Holroyd i Folstein zaobserwowali w grupie osób 17–38-letnich, że depresja przejawia się głównie w postaci poznawczej deterioracji, znacznej apatii, wycofania się społecznego, spowolnienia psychomotorycznego, obniżenia funkcjonowania adaptacyjnego. Zmiany te przypominają objawy choroby Alzheimera, choć w przypadku depresji nie ma tak silnego osłabienia procesów pamięci, a deterioracja nie ma charakteru postępującego.

Cooper i Collacott zaobserwowali u osób dorosłych z zespołem Downa cierpiących na epizod depresyjny następujące objawy: spadek zainteresowania i mniejsze odczuwanie przyjemności (u 91%), nastrój depresyjny (88%), motoryczne spowolnienie (59%), płaczliwość (57%), zmniejszenie energii (57%), utratę apetytu (55%), zaburzenia snu (46%), hipochondrię (36%), zachowania agresywne i wybuchy złości (36%), zredukowaną mowę (34%), halucynacje (5%).

Podobne objawy w badanej populacji osób dorosłych z zespołem Downa wynotowali Myers i Pueschel. Podkreśla się również, że w głębszych stopniach niepełnosprawności intelektualnej mogą bardziej dominować wegetatywne objawy: zaburzenia snu i apetytu oraz spowolnienie psychomotoryczne lub agitacja.

Capone, Aidikoff i Goyal starali się porównać nasilenie różnych objawów psychopatologicznych i zaburzeń zachowania w dwóch grupach osób z zespołem Downa, tj. doświadczających depresji, psychoz i innych zaburzeń internalizacyjnych oraz niewykazujących problemów zdrowia psychicznego. Biorąc pod uwagę kryteria diagnostyczne depresji zawarte w DSM-IV-R, stwierdzili, że w grupie osób z rozpoznaniem tego zaburzenia najczęściej występowały: utrata zainteresowania, zaburzenia koncentracji uwagi, zaburzenia snu, obniżenie nastroju, psychomotoryczne spowolnienie. Rzadziej zauważali: męczliwość, poczucie winy, obniżenie samooceny, zmianę wagi, a prawie wcale myśli suicydalne. Zaburzenia zachowania badano przy pomocy Reiss Scales for Children’s Dual Diagnosis.

Okazało się, że grupa osób cierpiących na różnego rodzaju problemy zdrowia psychicznego w porównaniu z osobami bez zaburzeń wykazuje, poza istotnie większym wynikiem ogólnym, również wyższe nasilenie lęku, zaburzeń uwagi, depresji, psychozy, wycofania się, autyzmu, zaburzeń zachowania. Między grupami nie odnotowano różnic w zakresie gniewu, samooceny, somatoform.

Osoby, które doświadczały depresji (lub depresji i psychozy), różniły się od osób z innymi rodzajami zaburzeń zdrowia psychicznego w wyniku ogólnym zaburzeń zachowania, który był u nich prawie dwa razy wyższy. Ponadto uzyskały one istotnie wyższe wyniki w zakresie: depresji, lęku, somatoform, gniewu, psychozy. Samoocena ich była istotnie obniżona. Między dwoma grupami osób z problemami zdrowia psychicznego nie wystąpiły istotne różnice w zakresie: zaburzeń uwagi, autyzmu, zaburzeń zachowania i wycofania się społecznego. W grupie osób z depresją stwierdzono największe nasilenie objawów wycofania się, depresji oraz zaburzeń psychotycznych. Oprócz wielu rodzajów zaburzeń zachowania, autorzy charakteryzowali u badanych osób odmienne objawy psychopatologiczne przy pomocy Aberrant Behavior Checklist. Osoby doświadczające problemów zdrowia psychicznego w porównaniu z osobami tworzącymi grupę kontrolną mają istotnie wyższy wynik ogólny oraz wyższe wyniki uzyskane w zakresie stereotypii ruchowych, letargu, hiperaktywności, drażliwości. Nie wykazano zaś istotnych różnic w zakresie nieodpowiedniej mowy. Grupa osób cierpiących na depresję (lub depresję i psychozę) wykazywała nieco podwyższony poziom objawów psychopatologicznych w porównaniu z osobami doświadczającymi innych problemów zdrowia psychicznego.

Zobacz też: Jak anatomia osób z zespołem Downa utrudnia im mówienie?

Jak często u osób z zespołem Downa występują zaburzenia depresyjne?

Dane epidemiologiczne dotyczące zaburzeń nastroju są bardzo zróżnicowane, a gdy chodzi o manię u osób z zespołem Downa, a także w populacji osób z niepełnosprawnością intelektualną z innych przyczyn to właściwie ich brak. Więcej danych dotyczy występowania zaburzeń depresyjnych. Najczęściej wyniki badań wskazują na to, że zaburzeń depresyjnych w populacji osób z zespołem Downa jest więcej niż wśród osób z niepełnosprawnością intelektualną o innej etiologii. (…)

Wyniki badań dotyczące częstości występowania zaburzeń depresyjnych u osób z zespołem Downa wskazują na to, że zależą one od zastosowanej klasyfikacji zaburzeń (Mantry i in., 2008). Zgodnie z diagnozą kliniczną depresję stwierdzono u 2,7% osób dorosłych; zgodnie z kryteriami diagnostycznymi zawartymi w klasyfikacji DC-LD – u 1,6%; zgodnie z kryteriami zawartymi w ICD-10 – u 1,1%; zgodnie z kryteriami diagnostycznymi zawartymi w DSM-IV – u 0,5%. W tych samych badaniach oszacowano wskaźnik zapadalności. W ciągu 2 lat na depresję zachorowało: zgodnie z diagnozą kliniczną – 5,2% osób; zgodnie z kryteriami diagnostycznymi zawartymi w klasyfikacji DC-LD – 5,2% osób; zgodnie z kryteriami zawartymi w ICD-10 – 3,7% osób; zgodnie z kryteriami zawartymi w DSM-IV – 0,7% osób.

Depresja a demencja

Wiele wyników badań, mimo zróżnicowania, wskazuje jednak na większe nasilenie depresji u osób z zespołem Downa w porównaniu z osobami z niepełnosprawnością intelektualną o innej etiologii. Autorzy próbują wiązać ten fakt z innym schorzeniem, które często występuje w tej populacji, tj. demencją; „depresja może być wczesnym symptomem rozwijającej się demencji”. Aż 30% osób cierpiących na chorobę Alzheimera ma też depresję. Częstość występowania depresji jest jednak znacznie wyższa u osób z demencją pochodzenia naczyniowego. U osób starszych z zespołem Downa objawy depresji nasilają się z biegiem czasu, u osób z niepełnosprawnością intelektualną zaś raczej słabną.

Przyczyny depresji u osób z zespołem Downa

Przyczyn depresji u osób z zespołem Downa, podobnie jak u osób niepełnosprawnych umysłowo z innych przyczyn, a także u osób o prawidłowym rozwoju, należy poszukiwać wśród: uwarunkowań genetycznych, zmian biochemicznych, wczesnych doświadczeń, cech osobowości oraz w aktualnej sytuacji i doświadczeniach życiowych.

Wśród czynników biologicznych sprzyjających powstaniu depresji można wyróżnić małą objętość mózgu i niektórych jego struktur. U osób z zespołem Downa objętość mózgu jest mniejsza niż u osób o prawidłowym rozwoju intelektualnym. Móżdżek jest nieproporcjonalnie mały. Hipokamp jest również nieproporcjonalnie mniejszy w stosunku do całej objętości mózgu. Wymienia się też inne czynniki ryzyka depresji związane są z nieprawidłowym poziomem i funkcjonowaniem neuroprzekaźników, np. niski poziom serotoniny.

Niektórzy autorzy sugerują, że specyficzne deficyty poznawcze mogą sprzyjać rozwojowi zaburzeń afektywnych. Na przykład niższy poziom ekspresji mowy może sprzyjać powstaniu zaburzeń depresyjnych. U osób z zespołem Downa ekspresja mowy jest zazwyczaj na niższym poziomie w porównaniu z rozumieniem mowy oraz z ogólnym poziomem rozwoju intelektualnego. Podobnie jak w generalnej populacji, większość badań prowadzonych wśród osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz osób z zespołem Downa wykazuje, że płeć żeńska jest czynnikiem ryzyka depresji.

Analizując przyczyny zaburzeń depresyjnych zawsze zwraca się uwagę na wydarzenia trudne, których doświadcza osoba i które jednocześnie przekraczają jej siły odpornościowe. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną przeżywają wiele stresorów, niekiedy uważa się, że znacznie więcej niż osoby z generalnej populacji. Szybciej ulegają one dezorganizacji pod wpływem stresu. Są mniej odporne na jego działanie, gorzej sobie z nim radzą. Niektóre badania wskazują na to, że trudne wydarzenia życiowe poprzedzały epizod depresyjny.

Z zaburzeniami nastroju u osób z zespołem Downa mogą współwystępować inne problemy zdrowia psychicznego: obsesje, kompulsje, lęk, zaburzenia snu oraz trudności w relacjach z innymi ludźmi i wycofanie społeczne. Natomiast takie schorzenia, jak: pierwotne zaburzenia snu, bezdech czopujący we śnie, chroniczny ból różnego pochodzenia, nagła utrata wzroku lub słuchu, niedoczynność tarczycy, mogą być przyczyną objawów zaburzeń nastroju.

Z zespołem Downa często współwystępuje wiele różnego rodzaju chorób somatycznych. Jak wykazują badania, u osób z niepełnosprawnością intelektualną, mających problemy zdrowotne, występuje większe nasilenie różnego rodzaju zaburzeń emocjonalnych i zaburzeń zachowania. Nie wiadomo jednak dokładnie, czy taki związek istnieje w przypadku osób z zespołem Downa.

Zobacz też: Co jest przyczyną zespołu Downa?

Przykłady z życia

Na podstawie studiów przypadków można zanalizować obraz kliniczny depresji u osób z zespołem Downa oraz jej przebieg. W literaturze przedmiotu można znaleźć kilka takich opisów. Poniżej przedstawiono niektóre z nich.

33-letni mężczyzna z zespołem Downa i niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim

Mężczyzna pracował w biurze swojego ojca, wykonując proste prace porządkowe. Wolny czas spędzał raczej biernie przy TV. Kolegów miał niewielu. Głównie przebywał z rodzicami, którzy byli w stosunku do niego nadopiekuńczy, co niekiedy budziło w mężczyźnie gniew.

Gdy zachorował, zauważono u niego następujące objawy: wycofanie się z życia społecznego, częsty płacz, częste myśli o śmierci i pogrzebach. Myśli te jednak nie miały charakteru suicydalnego. Pojawiła się też samodeprecjacja i nadmierne poczucie winy. Mężczyzna modlił się o odpuszczenie złych czynów i jako formę przebłagania za grzechy chciał ofiarować swoje oszczędności na kościół. Jego samoocena stała się bardzo zaniżona, co przejawiało się na przykład przekonaniem, że nie zasłużył na wynagrodzenie w pracy. Pojawiły się też objawy wegetatywne: zaburzenia snu oraz utrata apetytu. Skarżył się na ucisk w żołądku i mdłości.

Z powodu tych pojawiających się zmian w funkcjonowaniu został skierowany do lekarza. Podczas pierwszej wizyty widoczne były objawy lękowe: mówił szeptem, drżał, płakał, zakrywał oczy i uszy dłońmi. Po około 2 tygodniach zastosowanego leczenia farmakologicznego stan mężczyzny zaczął się poprawiać. Stał się też bardziej zainteresowany otoczeniem. Chętnie wziął udział w psychoterapii, podczas której opowiadał o swoim życiu i różnych ważnych wydarzeniach i planach na przyszłość.

33-letnia kobieta z zespołem Downa i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności intelektualnej

Wystąpiły u niej objawy dwóch zaburzeń: jadłowstrętu psychicznego oraz depresji. Z powodu uwag dotyczących jej otyłości zaczęła się odchudzać. Traciła na wadze, a przy tym ciągle była przekonana, że zbyt dużo waży. Zatrzymała się u niej miesiączka. Wraz z objawami anoreksji pojawiły się też: bierność, zależność, wycofywanie się z kontaktów społecznych, brak zainteresowań, częsty płacz, mała troska o siebie, o higienę osobistą.

Gdy została poddana hospitalizacji, jej waga wynosiła 33 kg i stanowiła 71% należnej wagi. Podjęte leczenie farmakologiczne i psychoterapeutyczne trwało 10 miesięcy. Po jego zakończeniu waga kobiety wzrosła do 37,5 kg. Ustąpiły też objawy depresyjne. Stała się serdeczna, spontaniczna, radosna.

23-letnia kobieta z zespołem Downa i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności intelektualnej

Zdiagnozowano u niej depresję, psychozę, zaburzenia przystosowania i lękowe. Zaobserwowano zmianę nastroju. Poprzednio była radosna, serdeczna, rozmowna, a stała się ponura i płaczliwa. Wystąpiły u niej zachowania agresywne: popychanie, gryzienie, drapanie innych, krzyki, wrogość, a także zachowania samouszkadzające.

W funkcjonowaniu wykazywała podniecenie i ciągły niepokój. Nie chciała chodzić do pracy ani rozstawać się z mamą. Zaabsorbowana była myślami dotyczącymi ogólnie śmierci oraz mającymi charakter suicydalny. Wystąpiły też objawy wegetatywne w postaci zaburzeń snu. Stwierdzono u niej halucynacje. Mowa jej stała się niezrozumiała.

Dane z wywiadu wskazują na to, że także u matki i cioci stwierdzono depresję. Po zastosowanym leczeniu farmakologicznym i psychoterapii stan chorej poprawił się. Natomiast po dwóch latach wystąpił nawrót choroby. Poprzedził on kilka tygodni śmierć kobiety z powodu choroby serca.

21-letnia kobieta z zespołem Downa i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności intelektualnej

Stwierdzono u niej współwystępowanie depresji oraz psychozy. Klinicznie istotne objawy były w dużej mierze odpowiedzią na bardzo trudne wydarzenia życiowe związane ze śmiercią w krótkim czasie dwóch członków rodziny i przyjaciela. Do objawów tych można zaliczyć: obniżenie nastroju, płaczliwość, niepokój, małą aktywność, zaburzenia snu i apetytu. Kobieta miała halucynacje słuchowe. Pojawił się mutyzm. Po leczeniu farmakologicznym objawy znacznie ustąpiły.

44-letni mężczyzna z zespołem Downa i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności intelektualnej

Zaobserwowano u niego objawy depresji poprzedzone klinicznymi objawami otępienia typu Alzheimera. Wydarzeniem, które poprzedzało wystąpienie zmian w nastroju i zachowaniu, była przeprowadzka rodziny do innego miasta.

Mężczyzna stał się wycofany, mało aktywny, przestał interesować się codziennymi sprawami, które go do tej pory interesowały. Ponadto mało się śmiał i często płakał. Stracił apetyt i znacznie schudł. Cierpiał na bezsenność. Jego umiejętności adaptacyjne, w tym też samoobsługowe uległy zakłóceniu. Wkrótce pojawiły się też zmiany poznawcze. Mężczyzna miał trudności z pamięcią, koncentracją uwagi, orientacją co do czasu i miejsca, splątanie.

Leczenie środkami antydepresyjnymi przyniosło poprawę w nastroju, ogólnym zainteresowaniu otoczeniem. Natomiast pamięć i inne funkcje poznawcze nadal pozostały znacznie obniżone. Badanie neurologiczne wykazało w mózgu mężczyzny istnienie zmian neuropatologicznych charakterystycznych dla choroby Alzheimera, której objawy pogłębiały się u pacjenta (Myers, Pueschel, 1995).

32-letni mężczyzna z zespołem Downa i niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym

Wystąpił u niego złożony obraz chorobowy, w którym zawarte są objawy depresji, jadłowstrętu psychicznego oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Mężczyzna po ukończeniu szkoły specjalnej zaczął pracować w zakładzie dla osób niepełnosprawnych. Gdy miał 21 lat, zmarł nagle jego tata. U mamy pojawiły się pierwsze oznaki demencji. Z powodu sytuacji rodzinnej został umieszczony w instytucji opieki społecznej. Już po upływie kilku miesięcy od śmierci ojca u mężczyzny wystąpiły bóle serca i objawy szybkiego zmęczenia bez somatycznej przyczyny.

Nieco później, gdy miał 25 lat, pojawiły się objawy lęku. Nasiliły się zachowania kompulsyjne i obsesje, które w znacznym stopniu utrudniały codzienne funkcjonowanie. Przy czym pewne natrętne zachowania występowały już w dzieciństwie, np. wiele razy kładł stopę na pedał przy rowerze, tak jakby szukał najdogodniejszej pozycji; podczas posiłku wiele razy brał w dłoń widelec, tak jakby szukał najlepszego ułożenia; długo siedział przed lustrem i powtarzał czynności związane poprawianiem wyglądu, szczotkowaniem zębów, czesaniem włosów itp. Zaobserwowano, że kompulsje miały na celu zminimalizowanie lęku, były bowiem związane z występowaniem sytuacji trudnych.

Kolejne niepokojące objawy pojawiły się u mężczyzny, gdy przeniesiono go do innej placówki, m.in. problemy z jedzeniem. Unikał jedzenia, szczególnie tłustego. Oglądał też często w lustrze swe ciało i ciągle był niezadowolony z wyglądu. Stał się bardzo wycofany i agresywny. Schudł w szybkim tempie 16 kg. Wystąpiły u niego objawy somatyczne związane z odmową jedzenia: bradykardia, obrzęki na nogach, zimne stopy, palce u nóg przybrały kolor niebieski. Wyniki badania krwi i moczu były nieprawidłowe. Ponadto u mężczyzny wystąpiły objawy depresji: obniżony nastrój, brak zainteresowania otoczeniem, nieuzasadnione medycznie skargi somatyczne, poczucie zmęczenia i utraty sił, podniecenie psychomotoryczne na zmianę z apatią.

Podczas pobytu w szpitalu, do którego został skierowany z powodu niepokojących objawów, w tym szczególnie stopniowego wyniszczenia organizmu, początkowo obserwowano wiele niewłaściwych zachowań. Unikał rozmów na temat jedzenia, cały czas bał się jeść, żeby nie przytyć. Podawane jedzenie próbował chować, w łazience prowokował wymioty. W szpitalu rozpoznano u niego zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, dużą depresję oraz jadłowstręt psychiczny. Zastosowano farmakoterapię, psychoterapię oraz właściwą dietę.

Po upływie dwóch miesięcy leczenia zauważono znaczną poprawę w stanie zdrowia pacjenta, szczególnie w zakresie nastroju, zainteresowania otoczeniem, stosunku do wagi ciała oraz apetytu. Po wyjściu ze szpitala efektywnie funkcjonował w pracy i w relacjach z innymi ludźmi.

Przedstawione opisy depresji u osób dorosłych z zespołem Downa potwierdzają wcześniej podaną fenomenologię zaburzenia w tej populacji. Charakterystyczne symptomy depresyjne mogą się przejawiać u tych osób w nieco zmodyfikowanej formie. Często dominują objawy behawioralne i wegetatywne. Objawy psychiczne mogą być trudne do zrozumienia lub trudne do wypowiedzenia dla tych osób.

Zaburzenie nastroju może być odpowiedzią na trudne wydarzenia życiowe, ale też pojawiać się bez wyraźniejszej przyczyny. Może ono występować samo lub z innymi rodzajami zaburzeń zdrowia psychicznego. Jego przebieg też może być zróżnicowany. Objawy często ustępują po zastosowanym leczeniu, choć mogą mieć charakter nawracający. Ich przebieg w dużym stopniu wydaje się uzależniony od dodatkowych problemów zdrowotnych.

Zobacz też: Rola rodziny w rozwoju psychoseksualnym dzieci niepełnosprawnych umysłowo

Fragment pochodzi z książki „Problemy zdrowia psychicznego u osób z zespołem Downa” autorstwa Ewy Zasępy (Impuls 2014). Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)