Kto może zostać rodziną zastępczą?

Rodzina zastępcza to, jak sama nazwa wskazuje, jedna z form zastępczej opieki nad dzieckiem. Może ona mieć charakter pogotowia rodzinnego lub specjalistycznej rodziny zastępczej – ale nie tylko. Sprawdź, czym charakteryzują się poszczególne formy rodziny zastępczej, a także jakie wymagania należy spełnić, aby uzyskać prawo do bycia zastępczym opiekunem dziecka.

Na czym polega bycie rodziną zastępczą?

Rodzina zastępcza, podobnie jak adopcyjna, jest rodziną wychowującą dzieci, których rodzice nie żyją lub nie są w stanie ich wychowywać. (…) dzieci kierowane są do nich przez wydziały zdrowia przy współudziale innych instytucji (np. sądów opiekuńczych, ośrodków adopcyjno-opiekuńczych), a formalną podstawę prawną skierowania stanowi umowa pomiędzy ośrodkiem zdrowia a rodzicami zastępczymi, która określa obowiązki obu stron.

Rodzaje rodzin zastępczych

W ciągu ostatnich kilku lat w polskim systemie opieki nad dzieckiem osieroconym funkcjonowało kilka klasyfikacji rodzin zastępczych. Jedna z nich dzieliła je na:

  • rodziny, które na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mogą być zobowiązane do dostarczania środków utrzymania;
  • rodziny, które na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie są zobowiązane do dostarczania środków utrzymania,
  • rodziny (…) realizujące zadania pogotowia rodzinnego (…).

Do końca 2011 r. prawo polskie wyróżniało (…) rodzaje rodzin zastępczych:

  • spokrewnione z dzieckiem;
  • niespokrewnione z dzieckiem;
  • zawodowe niespokrewnione z dzieckiem;
  • wielodzietne,
  • specjalistyczne,
  • o charakterze pogotowia rodzinnego.

Po zmianach zastąpiły je trzy (podobne) kategorie:

  • rodzina spokrewniona;
  • niezawodowa;
  • zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego, i zawodowa specjalistyczna (…).

Polecamy: Apel Twojego Dziecka - jak mądrze kochać?

Mama na rynku pracy

Kto może być rodziną zastępczą?

Funkcje rodzin zastępczych spokrewnionych mogą pełnić jedynie babcie, dziadkowie lub rodzeństwo dziecka, tj. osoby, na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny. W przypadku tych rodzin liczba dzieci wynika z konkretnej sytuacji rodzinnej.

Z kolei w rodzinie zastępczej niespokrewnionej, zarówno zawodowej, jak i niezawodowej, nie może przebywać łącznie więcej niż troje dzieci (do ukończenia 18, lub – przy spełnieniu odpowiednich warunków – 25. roku życia) (…).

Reforma dotycząca systemu opieki zastępczej zakłada zwiększenie odsetka rodzin zastępczych niespokrewnionych, jednak ogólnopolskie badania dotyczące rodzin zastępczych pokazują, że zaledwie 13% rodzin tego typu stanowią rodziny niespokrewnione, w przypadku pozostałych (87%) pokrewieństwa się nie odnotowuje. Proces zwiększania odsetka rodzin zastępczych niespokrewnionych następuje bardzo powoli. Pod koniec 2010 r. w dalszym ciągu większość rodzin zastępczych stanowiły rodziny zastępcze spokrewnione z dzieckiem (82,1% ogółu rodzin zastępczych), dalej rodziny niespokrewnione z dzieckiem (13,8%) i zawodowe rodziny zastępcze (4,1%). W porównaniu z 2005 r. na zbliżonym poziomie pozostała liczba rodzin zastępczych spokrewnionych z dzieckiem (30 882 i 30 704), a wzrosła liczba rodzin zastępczych niespokrewnionych z dzieckiem (z 5022 do 5239), zawodowych niespokrewnionych z dzieckiem o charakterze specjalistycznym (z 29 do 53), zawodowych niespokrewnionych z dzieckiem wielodzietnych (ze 151 do 720) oraz zawodowych niespokrewnionych z dzieckiem o charakterze pogotowia opiekuńczego (z 426 do 514).

Jakie wymagania muszą spełnić kandydaci na rodzinę zastępczą?

Kandydaci do pełnienia funkcji rodzin zastępczych zawodowych, niezawodowych i rodzinnych domów dziecka zobowiązani są posiadać świadectwo ukończenia szkolenia przygotowanego przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej (Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie lub na jego zlecenie przez ośrodek adopcyjno-opiekuńczy bądź inny podmiot). Zakres i forma tego szkolenia mogą być oparte na indywidualnym planie szkolenia w zależności od potrzeb danej rodziny (…). Zmienna dotycząca odbycia szkoleń przez rodziny zastępcze funkcjonujące na terenie Polski jest,(…) w porównaniu do zmiennej pokrewieństwa, stosunkowo mniej zróżnicowana, ponieważ rodzin zastępczych przeszkolonych jest 10 021, a nieprzeszkolonych 17 250 (…).

Funkcję rodziny zastępczej powierza się małżonkom lub osobom niepozostającym w związku małżeńskim, którzy dają rękojmię należytego sprawowania opieki, nie są i nie były pozbawiane władzy rodzicielskiej, nie mają władzy rodzicielskiej ani zawieszonej władzy rodzicielskiej, wypełniają obowiązek alimentacyjny (jeśli dotyczy), nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych, są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem (co potwierdzono zaświadczeniami o braku przeciwwskazań zdrowotnych do pełnienia funkcji rodziny zastępczej), nie były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo, przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zapewnią odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe umożliwiające dziecku zaspokajanie jego indywidualnych potrzeb. Przepisy stanowią ponadto, że w przypadku rodziny zastępczej niezawodowej przynajmniej jeden z rodziców musi mieć stałe źródło dochodów (…).

Zobacz także: Czy możesz być rodziną zastępczą?

Pogotowie rodzinne i jego funkcja

W rodzinie zastępczej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego dzieci mogą przebywać do czasu unormowania ich sytuacji, nie dłużej jednak niż cztery miesiące (z możliwością wydłużenia czasu do ośmiu miesięcy w uzasadnionych przypadkach). Rodzina taka może odmówić przyjęcia dziecka tylko w uzasadnionych przypadkach (gdy łączna liczba dzieci przekroczy troje, dziecko jest powyżej 10. roku życia i było doprowadzone przez policję lub straż graniczną) (…). Przyjęcie dziecka doprowadzonego przez policję może nastąpić bez zgody rodziców w sytuacji zagrożenia dobra dziecka (zagrożenie zdrowia lub życia dziecka, jego porzucenie lub niemożność ustalenia tożsamości bądź miejsca pobytu rodziców).

W odniesieniu do rodziny pełniącej zadania pogotowia rodzinnego starosta zawiera umowę o pełnienie funkcji rodziny zastępczej. Funkcji takiej nie mogą pełnić osoby całkowicie niezdolne do pracy. Do umowy tej mają zastosowanie odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia oraz przepisy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wyżej wymieniona rodzina zastępcza otrzymuje wynagrodzenie z tytułu pozostawania w gotowości przyjęcia dziecka albo świadczonej opieki i wychowania. Jeżeli umowę zawierają małżonkowie, wynagrodzenie przysługuje tylko jednemu z nich.

Specjalistyczna rodzina zastępcza

W kolejnym rodzaju rodziny zastępczej – rodzinie zastępczej specjalistycznej – umieszczane są dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności (…).

Starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania rodziny zastępczej udziela pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania każdego umieszczonego w niej dziecka. Rodzina zastępcza może zrezygnować z przysługującej pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Pomoc tego rodzaju może być przyznana w części lub w całości w formie niepieniężnej, w przypadku wykorzystania jej w sposób niezgodny z przeznaczeniem lub marnotrawieniem.

Rodzice, których dzieci przebywają w rodzinach zastępczych, są obowiązani do ponoszenia odpłatności z tego tytułu. Starosta wydaje decyzję o wysokości tej odpłatności. Starosta może odstąpić od ustalenia odpłatności na wniosek rodziców dziecka ze względu na ich trudną sytuację materialną lub z urzędu.

Rodziny zastępcze w Polsce

Jeśli chodzi o rozpowszechnienie rodzin zastępczych w polskim systemie pieczy zastępczej, dostępne dane pokazują, że pod koniec 2010 r. działało 37 400 rodzin zastępczych. Niepokojącym zjawiskiem jest to, żeby było ich o 0,3 tys. mniej niż przed rokiem (spadek o 0,7%). Zapewniały one opiekę 74,8% wszystkich dzieci do 18. roku życia korzystających z pieczy zastępczej (pozostałe 25,2% znajdowało się w całodobowych placówkach opiekuńczo-wychowawczych).

Warto wiedzieć: Czy mówić dziecku, że jest adoptowane?

Fragment pochodzi z książki „Rodziny adopcyjne i zastępcze dziecka z niepełnosprawnością” (Wydawnictwo Impuls, 2013). Tytuł, lid, śródtytuły i niektóre skróty pochodzą od redakcji. Publikacja za zgodą wydawcy.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)