Jaki wpływ na rozwój płodu mogą mieć leki?

W którym trymestrze ciąży leki są szczególnie niebezpieczne dla dziecka i dlaczego? W jaki sposób substancje lecznicze oddziałują na płód? Czy kobiety w ciąży cierpiące na epilepsję powinny kontynuować terapię lekami? Przeczytaj, jakie działania niepożądane miał talidomid.

Leki o działaniu teratogennym odpowiadają za powstanie mniej niż 1% wad wrodzonych. Szacuje się, że około 8% kobiet ciężarnych wymaga leczenia farmakologicznego z powodu chorób przewlekłych i komplikacji w przebiegu ciąży.

Od czego zależy szkodliwy wpływ leków na płód?

Leki wywierają szkodliwy wpływ bezpośrednio lub przez swoje metabolity. Szkodliwe efekty działania ksenobiotyków zależą od czasu trwania ciąży, dawki leku, struktury przyjmowania leku i drogi jego podawania. Ponadto teratogenne skutki ekspozycji na środek farmaceutyczny modyfikowane są przez genotyp matki i płodu, mający swoje odzwierciedlenie w różnicach we wrażliwości komórek na działanie leku, szybkości transportu łożyskowego, aktywności szlaków metabolicznych, powinowactwie receptorów.

W jaki sposób leki mogą oddziaływać na płód?

Istnieje kilka mechanizmów negatywnego oddziaływania leków na płód. Niektóre z nich działają bezpośrednio na komórki upośledzające prawidłowy rozwój wewnątrzmaciczny, powodujące szereg wad wrodzonych lub śmierć płodu. Leki mogą także zaburzać funkcje łożyska przez obkurczenie naczyń krwionośnych, redukując zaopatrzenie płodu w tlen i składniki odżywcze, a w następstwie tego doprowadzając do hipotrofii i spowolnienia rozwoju. Kolejny niekorzystny mechanizm polega na wyzwalaniu silnych skurczy mięśniówki macicy, co pośrednio zaburza rozwój płodu, zmniejszając napływ krwi lub powodując przedwczesny poród. Znana jest obszerna grupa substancji farmakologicznych, mających negatywny wpływ na rozwój zarodka i płodu.

Jakie leki są niebezpieczne dla kobiet w ciąży?

W 1979 r. amerykańska instytucja Food and Drug Administration (FDA) stworzyła klasyfikację opisującą teratogenny potencjał leków. Podział ten obejmuje pięć kategorii: A, B, C, D i X.

Oznaczenie leku literą A świadczy o braku ryzyka dla płodu, natomiast substancje lecznicze z kategorii X są bezwzględnie przeciwwskazane w ciąży.

Podawanie kobietom ciężarnym m.in. atropiny, fenacetyny, pochodnych morfiny, niektórych antybiotyków (np. streptomycyny, gentamycyny, kanamycyny, tetracyklin), izotopów jodu promieniotwórczego, leków wykrztuśnych zawierających jod, leków przeciwcukrzycowych, rtęci w połączeniach organicznych i wielu innych farmaceutyków może skutkować szeregiem defektów zarodka i płodu. Należą do nich m.in.: poronienie, hipo- lub hipertrofia wewnątrzmaciczna, uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego oraz patologie ze strony narządów wzroku i słuchu.

Warto wiedzieć: Listerioza – czym grozi w czasie ciąży?

Katarzyna Bosacka opowiada o ciąży i zachciankach!

Leki przeciwpadaczkowe

Około 0,4% kobiet w populacji przyjmuje leki przeciwpadaczkowe. Wszystkie leki przeciwpadaczkowe starej generacji należą do kategorii C i D według FDA. Spośród nich największy potencjał teratogenny ma kwas walproinowy. Stosowanie tego leku w ciąży indukuje powstanie wad cewy nerwowej u 2-5% płodów. Ponadto walproinian przyczynia się do częstszego występowania spodziectwa, wad twarzoczaszki i układu sercowo-naczyniowego, a także podwyższa ryzyko krwotoków śródmózgowych.

D.F. Wyszyński i wsp. [2005] przeprowadzili badania na grupie 149 kobiet chorych na padaczkę i odnotowali, że w 10,7% wystąpiły defekty rozwojowe u dzieci matek leczonych kwasem walproinowym. W przypadku przyjmowania innego leku przeciwpadaczkowego ryzyko wystąpienia wad wynosiło 2,9%, a przy braku leczenia przeciwpadaczkowego – 1,62%.

Walproinian zwiększa ryzyko pojawienia się niepełnosprawności intelektualnej i deficytów funkcji poznawczych bardziej niż inne leki przeciwpadaczkowe.

Nowa generacja leków przeciwpadaczkowych wydaje się bezpieczniejsza od starej, lecz z powodu ich krótkiej obecności na rynku i niedostatecznej liczby badań wszystkie należące do niej leki zaliczane są do kategorii C według FDA. Ryzyko wad wrodzonych płodu koreluje dodatnio z liczbą leków przyjmowanych przez matkę. Mimo to, nie u wszystkich dzieci narażonych wewnątrzmacicznie na działanie leków przeciwpadaczkowych rozwijają się wady wrodzone. Prawdopodobnie mają na to wpływ uwarunkowania genetyczne. Spośród domniemanych mechanizmów teratogennego działania leków przeciwpadaczkowych wymienia się najczęściej toksyczne działanie ich tlenkowych i epoksydowych metabolitów, zwiększoną liczbę wolnych rodników oraz deficyt kwasu foliowego.

Leki w pierwszym trymestrze ciąży

Hormony steroidowe stosowane w pierwszym trymestrze ciąży działają teratogennie na zarodek, natomiast przyjmowane w końcowej fazie ciąży mogą indukować u płodu zanik kory nadnerczy.

Istnieją leki, których największa szkodliwość objawia się wtedy, gdy przyjmowane są w początkowym okresie ciąży, w trakcie organogenezy zarodka, a w miarę postępu ciąży ich efekt teratogenny słabnie. Do takich substancji należą:

  • cytostatyki,
  • chinina,
  • fenytoina,
  • alkaloidy sporyszu,
  • pochodne testosteronu,
  • talidomid,
  • izotretynoina.

Leki te stosowane w pierwszym trymestrze powodują poronienia oraz wielorakie wady rozwojowe, w tym dotyczące ośrodkowego układu nerwowego.

W późniejszym okresie ciąży ich ujemne działanie na płód nie jest już aż tak nasilone.

Zobacz także: Jakie leki są dozwolone w ciąży?

Talidomid

Szczególne miejsce w historii medycyny zajmuje talidomid. Wprowadzony do obrotu ogólnego w latach 50. XX wieku miał być całkowicie bezpiecznym i skutecznym lekiem uspokajającym (anksjolitykiem) dla kobiet w ciąży. Niestety wobec ówczesnego braku obowiązku badań przedklinicznych leków, teratogenny efekt stosowania talidomidu wyszedł na jaw dopiero, gdy w latach 1958-1962 kobiety przyjmujące lek zaczęły masowo rodzić zdeformowane noworodki z fokomelią lub amelią. Lek został wycofany z rynku, ale zanim to nastąpiło na świat przyszły tysiące niepełnosprawnych dzieci.

Inne charakterystyczne objawy embriopatii talidomidowej to:

  • naczyniak jamisty twarzy,
  • wady ucha wewnętrznego i głuchota,
  • atrezja jelit i pęcherza moczowego,
  • malformacje nerek.

Okres wrażliwości płodu na talidomid trwa około 2 tygodni i jest największy między 21. a 36. dniem rozwoju. Obecnie talidomid stosowany jest w leczeniu szpiczaka mnogiego i trądu. Dokładny mechanizm wywoływania deformacji kończyn i innych wad wrodzonych nie został w pełni poznany.

Najnowsze badania wskazują, iż hamuje on podziały komórkowe w komórkach śródbłonka niedojrzałych naczyń krwionośnych, zaangażowanych w angiogenezę. Tragedia talidomidowa sprawiła, że konieczne stało się powołanie bardziej rygorystycznych systemów nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii.

Izotretynoina – pochodna witaminy A

Jednym z leków, absolutnie przeciwwskazanym w czasie ciąży, jest izotretynoina, pochodna witaminy A, stosowana w leczeniu niektórych typów trądziku.

Jest szczególnie teratogenna w pierwszym trymestrze ciąży. Już jedna dawka leku przyjęta w tym okresie powoduje uszkodzenie płodu. Wewnątrzmaciczna ekspozycja na izotretynoinę wywołuje defekty rozwojowe twarzoczaszki, wady serca i aorty, grasicy oraz uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.

Badania wykazały wysoką częstość występowania niepełnosprawności intelektualnej u dzieci matek stosujących izotretynoinę w pierwszym trymestrze ciąży, niezależnie od obecności strukturalnych defektów rozwojowych u tych dzieci.

Ostrożnie z lekami w pierwszym trymestrze

W związku z udowodnionym teratogennym działaniem licznej grupy leków oraz trudnościami w ocenie bezpieczeństwa wielu innych, zaleca się unikanie stosowania w czasie trwania ciąży jakichkolwiek substancji leczniczych, w tym szczepień ochronnych, szczególnie w ciągu pierwszych 12 tygodni, tj. podczas okresu organogenezy zarodka.

W wielu przypadkach zalecenie to jest trudne do zrealizowania. Część kobiet cierpiących na choroby przewlekłe wymaga odpowiedniej farmakoterapii, aby donosić ciążę i utrzymanie leczenia może okazać się korzystniejsze dla matki i dziecka, niż jego przerwanie.

Kolejne odstępstwo stanowią sytuacje zagrożenia życia matki, kiedy stosowanie leków jest niezbędne dla uratowania życia ciężarnej.

Należy także pamiętać, że jednoczesna suplementacja witaminami i kwasem foliowym podczas ciąży może zapobiegać wystąpieniu wad wrodzonych. Przyjmowanie tych związków w odpowiednich dawkach hamuje pojawienie się większości wad cewy nerwowej oraz zauważalnie zmniejsza ryzyko powstawania wad układu sercowo-naczyniowego, moczowego i niedorozwoju kończyn. Według szacunków WHO, częstość pojawiania się dużych wad rozwojowych może być zmniejszona o jedną trzecią w przypadku stosowania takiej prewencji.

Polecamy: Które leki są szkodliwe podczas karmienia?

Fragment książki "Niepełnosprawność intelektualna – etiopatogeneza, epidemiologia, diagnoza, terapia"; rozdział 4, część 2.; Ciąża i okres okołoporodowy a rozwój układu nerwowego w kontekście niepełnosprawności intelektualnej (Wydawnictwo Continuo). Publikacja za zgodą wydawcy. Tytuł, lid i śródtytuły odredakcyjne.

SKOMENTUJ
KOMENTARZE (0)